TỪ AO CÁ HỒNG HƯNG ĐẾN LỚP CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ CHO ĐÔNG NAM Á

Trong những năm qua, Xuyên Việt triển khai đề tài khoa học về công nghệ nuôi cá sông trong ao và chế biến sâu các sản phẩm từ cá rô phi mang nhãn hiệu RoCa. Hai hướng đi này gắn chặt với nhau, một bên giải bài toán nuôi, một bên giải bài toán giá trị.

Nuôi cá sông trong ao là công nghệ tạo dòng chảy nhân tạo trong khu vực nuôi, giúp tăng mật độ nuôi, kiểm soát chất lượng nước và thu hoạch linh hoạt. Nhưng điều khiến mô hình của Xuyên Việt trở nên khác biệt là việc năm 2016 nó được chọn làm mô hình chuyển giao cho Thái Lan, Indonesia và Philippines. Đây là lần hiếm hoi một hợp tác xã Việt Nam trở thành bên chia sẻ công nghệ cho các nước trong khu vực, thay vì chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài.

Nếu ở đầu vào, HTX tạo khác biệt bằng công nghệ thì ở đầu ra, đơn vị chọn nâng giá trị cho cá rô phi. Thông qua thương hiệu RoCa, Xuyên Việt hướng tới thay đổi cách thị trường nhìn nhận một loài cá vốn được xem là phổ thông, đồng thời góp phần xây dựng ngành cá rô phi Việt Nam theo hướng hiện đại, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao hơn.

Để làm được điều đó, HTX mạnh dạn đầu tư các mô hình nuôi công nghệ cao như ao lót bạt, nuôi tuần hoàn, biofloc, hệ thống quan trắc môi trường tự động và thiết bị cho ăn thông minh. Đây không phải những khoản đầu tư dễ dàng với một HTX, nhưng chúng giải quyết đúng hai rủi ro lớn nhất của nghề nuôi thủy sản là dịch bệnh và biến động chất lượng nước.

Điều làm nên vị thế của Xuyên Việt không chỉ nằm ở công nghệ nuôi, mà ở chỗ HTX xây dựng được một chuỗi liên kết thủy sản bền vững gần như khép kín, từ sản xuất con giống, tới các farm nuôi cá thương phẩm, nhà máy chế biến, rồi ra tới hệ thống chợ truyền thống và các chuỗi siêu thị bán trực tiếp cho người tiêu dùng.

Mô hình của Xuyên Việt cho thấy hai quyết định mang tính chiến lược. Một là chủ động con giống để kiểm soát rủi ro ngay từ khâu đầu vào, thay vì phụ thuộc vào thị trường như phần lớn hộ nuôi nhỏ lẻ. Hai là không từ bỏ chợ truyền thống khi mở rộng vào siêu thị. Với một sản phẩm mà phần lớn sản lượng vẫn được tiêu thụ qua chợ dân sinh, việc duy trì đồng thời nhiều kênh phân phối giúp HTX mở rộng thị trường mà không đánh mất nhóm khách hàng cốt lõi.

Kết quả của quá trình ấy đã được ghi nhận trên nhiều mặt. Năng suất và chất lượng thủy sản được nâng cao. Chi phí đầu vào giảm nhờ liên kết cung ứng. Nhiều mô hình đạt tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP, đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Và quan trọng nhất với một hợp tác xã, thu nhập của thành viên được cải thiện rõ rệt.

Song song với công nghệ nuôi, HTX từng bước triển khai chuyển đổi số với nhật ký điện tử, mã QR truy xuất nguồn gốc, phần mềm quản lý sản xuất, thương mại điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt. Với thủy sản hướng xuất khẩu, truy xuất nguồn gốc không còn là điểm cộng mà là điều kiện bắt buộc để giữ được thị trường.

Một hướng đầu tư khác ít được nhắc tới nhưng có ý nghĩa lâu dài là xử lý môi trường. Công nghệ nuôi tuần hoàn nước, vi sinh xử lý môi trường, sục khí tự động, cảm biến theo dõi ao nuôi và nuôi nhiều giai đoạn đã góp phần giảm ô nhiễm nguồn nước. Với nghề nuôi thủy sản, giữ được nguồn nước cũng chính là giữ được kế sinh nhai.

Những chuyển động đó để lại kết quả cụ thể cho cả hai phía. Với thành viên, thu nhập được cải thiện, rủi ro sản xuất giảm, việc tiếp cận kỹ thuật và thị trường thuận lợi hơn. Với địa phương, HTX tạo việc làm tại chỗ, hình thành vùng sản xuất tập trung, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và góp phần xây dựng nông thôn mới.

Xuyên Việt cũng nhìn nhận rõ những thách thức phía trước. Quy mô tài chính còn hạn chế khiến việc tiếp cận nguồn vốn để đầu tư công nghệ cao chưa dễ dàng. Năng lực quản trị của một bộ phận cán bộ hợp tác xã vẫn cần tiếp tục được nâng lên, đặc biệt trong xây dựng phương án sản xuất kinh doanh, phát triển thị trường và xây dựng thương hiệu. Các chuỗi liên kết đã hình thành nhưng mức độ gắn kết giữa các khâu trong chuỗi vẫn cần được củng cố để tạo đầu ra ổn định hơn.

Bên cạnh những khó khăn nội tại, HTX còn chịu tác động từ những biến động của thị trường. Giá vật tư đầu vào tăng, sức mua thay đổi theo từng thời điểm, trong khi dịch bệnh và biến đổi khí hậu ngày càng khó dự báo, tạo thêm áp lực đối với hiệu quả sản xuất và kinh doanh.

Từ thực tiễn đó, HTX đề xuất trong giai đoạn 2026 - 2031, hệ thống Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tập trung nhiều hơn vào việc nâng cao năng lực cho hợp tác xã thay vì chỉ hỗ trợ riêng về cơ sở vật chất. Trọng tâm là đào tạo đội ngũ quản trị, tăng cường chuyển giao khoa học công nghệ, xây dựng các mô hình trình diễn để nhân rộng, đồng thời hỗ trợ phát triển chuỗi liên kết giữa hợp tác xã với doanh nghiệp, ngân hàng và các tổ chức khoa học công nghệ. Song song với đó là đẩy mạnh xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường để các hợp tác xã có thể nâng cao năng lực cạnh tranh một cách bền vững.