Trong phát triển kinh tế toàn cầu hiện nay, phát triển xanh không chỉ là một xu hướng, một khẩu hiệu hay một yêu cầu bảo vệ môi trường. Đây phải được hiểu là một mô hình phát triển kinh tế - xã hội mới, trong đó tăng trưởng kinh tế, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên được thực hiện đồng thời, hài hòa và bền vững. Đó là mô hình mà mọi quốc gia đều phải thực hiện, dù nền kinh tế giàu hay nghèo, phát triển hay đang phát triển.

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, vẫn cần tăng trưởng nhanh, công nghiệp hóa và hiện đại hóa. Những vấn đề dưới đây được đặt ra để có thể sử dụng trong nghiên cứu, hoạch định chính sách, và đặc biệt trong xây dựng chiến lược phát triển đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), khu công nghiệp và công nghiệp Việt Nam giai đoạn 2026-2045.

Phát triển xanh là mô hình phát triển kinh tế - xã hội hướng tới đồng thời 4 mục tiêu. Đó là tăng trưởng kinh tế, tạo ra GDP, việc làm, thu nhập và nâng cao năng suất lao động. Đó là bảo vệ môi trường, giảm ô nhiễm không khí, nước, đất, giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ hệ sinh thái. Đó là sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, nước, đất, nguyên liệu và phát triển kinh tế tuần hoàn. Và đó là bảo đảm công bằng, chất lượng cuộc sống, không để nhóm dân cư, người lao động, doanh nghiệp nhỏ hay địa phương yếu thế bị bỏ lại phía sau.

Nói ngắn gọn, phát triển xanh là phát triển kinh tế dựa trên công nghệ sạch, năng lượng sạch, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao chất lượng cuộc sống, thay vì tăng trưởng bằng mọi giá và phải trả giá bằng suy thoái môi trường.

Phát triển xanh bao gồm 6 lĩnh vực. Năng lượng xanh là phát triển điện mặt trời, điện gió và các nguồn năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng và từng bước giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Công nghiệp xanh là sản xuất sạch hơn, công nghệ ít phát thải, tiết kiệm nguyên liệu, kiểm soát chất thải và phát triển khu công nghiệp sinh thái.

Kinh tế tuần hoàn là tái sử dụng, tái chế, phục hồi nguyên liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm và hạn chế chất thải phải xử lý hoặc chôn lấp.

Đô thị và hạ tầng xanh gồm giao thông công cộng sạch, công trình tiết kiệm năng lượng, hạ tầng chống ngập, không gian xanh và quy hoạch đô thị bền vững.

Nông nghiệp xanh là nông nghiệp phát thải thấp, sử dụng nước và phân bón hợp lý, bảo vệ đất, rừng và đa dạng sinh học.

Tiêu dùng và lối sống xanh là sản phẩm thân thiện môi trường, tiết kiệm tài nguyên, giao thông xanh và thay đổi thói quen tiêu dùng. Điều cần nhấn mạnh là sáu lĩnh vực này không thể triển khai riêng rẽ, mà phải được kết nối thành một hệ thống kinh tế xanh.

Một quốc gia muốn phát triển xanh thực chất phải đáp ứng 7 yêu cầu lớn sau đây.

Trong đó, 3 vấn đề đặc biệt quan trọng. Một là, phát triển xanh phải gắn với hiệu quả kinh tế. Không phải cứ đầu tư một công trình có nhiều cây xanh, lắp điện mặt trời hay xây nhà máy xử lý nước thải là đã trở thành mô hình phát triển xanh. Phải đánh giá được hiệu quả tổng thể, giảm bao nhiêu năng lượng, giảm bao nhiêu phát thải, tiết kiệm bao nhiêu nguyên liệu, tăng năng suất và tạo thêm giá trị kinh tế như thế nào.

Hai là, phát triển xanh đòi hỏi nguồn vốn và công nghệ rất lớn. Đây là cuộc chuyển đổi cơ cấu đầu tư của toàn nền kinh tế, không chỉ là chi phí xử lý môi trường.

Ba là, phát triển xanh phải được thực hiện đồng bộ từ quốc gia đến doanh nghiệp. Nếu Nhà nước đưa ra mục tiêu xanh nhưng doanh nghiệp không đủ vốn, địa phương không đủ năng lực triển khai, hệ thống điện và hạ tầng không đáp ứng thì mục tiêu sẽ khó trở thành hiện thực.

Từ chiến lược và cam kết đến kết quả đo lường được

Việt Nam không bắt đầu từ con số không. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đã được ban hành theo Quyết định 1658/QĐ-TTg ngày 1/10/2021, với tầm nhìn đến năm 2050, cùng cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 15% cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP so với năm 2014, đưa tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung cấp năng lượng sơ cấp lên 15-20%, giảm tiêu hao năng lượng sơ cấp trên GDP bình quân 1-1,5% mỗi năm trong giai đoạn 2021-2030, và duy trì tỷ lệ che phủ rừng ở mức 42%.

Vấn đề quan trọng hiện nay là chuyển từ chiến lược và cam kết sang những chương trình đầu tư, cơ chế thực hiện và kết quả đo lường được. Các nhiệm vụ trọng tâm trước mắt gồm chuyển đổi cơ cấu năng lượng quốc gia, xanh hóa công nghiệp và hệ thống khu công nghiệp, chuyển đổi công nghệ và nâng cao năng suất xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn, xanh hóa giao thông, đô thị và hạ tầng, phát triển nông nghiệp xanh và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Ngoài các nhiệm vụ trên, cần hình thành hệ thống tài chính xanh, một trong những khâu quyết định thành công hay thất bại. Việt Nam cần phát triển tín dụng xanh và trái phiếu xanh, huy động vốn đầu tư tư nhân và vốn quốc tế, phát triển các quỹ đầu tư chuyển đổi năng lượng, xây dựng cơ chế bảo lãnh, chia sẻ rủi ro đối với dự án xanh, hình thành thị trường carbon vận hành minh bạch và phát triển các mô hình hợp tác công tư (PPP). Ngân hàng, tổ chức tài chính và các quỹ đầu tư phải trở thành chủ thể tích cực trong quá trình chuyển đổi, chứ không chỉ là nơi cung cấp vốn thụ động.

Con đường này không dễ dàng. Việt Nam đang đối mặt với ít nhất 8 thách thức lớn.

Hai vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Thứ nhất là khoảng cách giữa mục tiêu và năng lực thực hiện. Chính phủ đã ban hành chiến lược và kế hoạch, nhưng việc triển khai chưa đồng đều. Chỉ thị 44/CT-TTg ngày 9/12/2024 cũng đã chỉ rõ tình trạng một số mục tiêu xanh chưa được lồng ghép kịp thời vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và đầu tư công, trong khi nguồn lực, công cụ tài chính xanh và năng lực thực hiện còn hạn chế.

Thứ hai là quy mô tài chính cần huy động rất lớn. Theo Báo cáo Khí hậu và Phát triển quốc gia Việt Nam của Ngân hàng Thế giới năm 2022, nhu cầu tài chính để thực hiện các mục tiêu thích ứng và giảm phát thải ước tính khoảng 368 tỷ USD trong giai đoạn 2022-2040.

Đây là ước tính tại thời điểm công bố, không phải số vốn đã huy động hay giải ngân, nhưng cho thấy Nhà nước không thể tự mình gánh toàn bộ chi phí chuyển đổi xanh. Phải huy động mạnh mẽ nguồn lực của doanh nghiệp tư nhân, FDI, ngân hàng, quỹ đầu tư và các tổ chức tài chính quốc tế.

FDI và năng lực nội sinh trong chuyển đổi xanh

FDI có vai trò đặc biệt trong phát triển xanh của Việt Nam, với 5 hướng cần ưu tiên. Hướng thứ nhất là thu hút FDI có chất lượng xanh, ưu tiên dự án có công nghệ tiên tiến, hiệu quả năng lượng cao, phát thải thấp và đáp ứng tiêu chuẩn môi trường.

Hướng thứ hai là thu hút FDI vào các ngành công nghiệp xanh, gồm năng lượng tái tạo và công nghệ lưu trữ, bán dẫn và điện tử công nghệ cao, thiết bị điện, vật liệu mới, công nghệ xử lý nước và chất thải, công nghiệp tái chế và kinh tế tuần hoàn, giao thông điện và hạ tầng xanh.

Hướng thứ ba là chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam. Không chỉ thu hút vốn, mà phải yêu cầu và khuyến khích doanh nghiệp FDI phát triển nhà cung ứng nội địa, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và tăng cường nghiên cứu phát triển.

Hướng thứ tư là phát triển liên kết giữa FDI, khu công nghiệp, tài chính và chuỗi cung ứng ở cấp hệ sinh thái, trong đó các khu công nghiệp phải có khả năng kết nối doanh nghiệp, tổ chức tài chính, nhà cung cấp công nghệ và nhà đầu tư để cùng thực hiện chuyển đổi xanh.

Hướng thứ năm là đổi mới phương pháp đánh giá hiệu quả FDI. Ngoài vốn đăng ký, vốn thực hiện, kim ngạch xuất khẩu, việc làm và đóng góp ngân sách, cần bổ sung các tiêu chí giá trị gia tăng trong nước, mức độ chuyển giao công nghệ, mức tiết kiệm năng lượng, cường độ phát thải, tỷ lệ sử dụng nguyên liệu tái chế, mức độ liên kết với doanh nghiệp Việt Nam và đóng góp vào năng lực công nghệ, nhân lực quốc gia. Đây là cách chuyển từ tư duy thu hút FDI để tăng vốn đầu tư sang thu hút FDI để kiến tạo năng lực quốc gia, gắn với mục tiêu phát triển xanh.

Từ những phân tích trên, có thể cô đọng thành 5 bài toán chiến lược.

Có 4 nhận định cần nhấn mạnh. Phát triển xanh không phải là lĩnh vực riêng của ngành môi trường, mà là sự chuyển đổi toàn diện mô hình tăng trưởng, cơ cấu đầu tư, công nghệ, sản xuất, tiêu dùng và quản trị quốc gia. Phát triển xanh phải trở thành động lực tăng trưởng mới. Không nên nhìn chuyển đổi xanh chỉ như một khoản chi phí làm tăng giá thành sản phẩm, bởi nếu được tổ chức đúng, đây sẽ là cơ hội nâng cao năng suất, chất lượng, sức cạnh tranh và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo, doanh nghiệp là chủ thể thực hiện, tài chính là nguồn lực và công nghệ là động lực chuyển đổi. Thiếu một trong những yếu tố này, quá trình chuyển đổi sẽ khó đạt kết quả.

Nhận định quan trọng nhất là phải gắn phát triển xanh với xây dựng năng lực nội sinh của nền kinh tế. Việt Nam không thể chỉ nhập khẩu công nghệ xanh, thu hút vốn xanh và phụ thuộc vào các tập đoàn nước ngoài. Chúng ta phải hình thành được doanh nghiệp Việt Nam, đội ngũ nhân lực Việt Nam, công nghệ Việt Nam và năng lực quản trị xanh của Việt Nam. Đây là một trong những định hướng xuyên suốt trên con đường đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

TS. Phan Hữu Thắng

Nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Bộ Tài chính)