Tiêu Tiên Phước từ lâu đã nổi tiếng với chất vượt trội nhờ tầng địa chất đặc trưng. Tuy nhiên, cũng như nhiều nông sản đặc sản khác của Việt Nam, hạt tiêu Tiên Phước từng có giai đoạn dài chìm nổi trong mô hình sản xuất manh mún, bị thương lái ép giá và đối mặt với nạn hàng nhái, hàng giả giả danh thương hiệu địa phương.

Thăng hạng tài sản trí tuệ

Bước ngoặt đầu tiên đến vào năm 2009, khi Cục Sở hữu Trí tuệ Việt Nam cấp Giấy chứng nhận nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm tiêu hạt Tiên Phước. Đây được coi là tấm giấy thông hành đầu tiên, giúp người nông dân ý thức được giá trị của hai từ đặc sản.

Vậy nhưng, nhãn hiệu tập thể mới chỉ dừng lại ở quyền sở hữu của một nhóm tổ chức, chưa đủ mạnh để bảo hộ toàn diện danh tiếng gắn liền với yếu tố địa lý, thổ nhưỡng độc bản của toàn vùng.

Nhận thức được dư địa phát triển và yêu cầu cấp bách của thị trường trong kỷ nguyên hội nhập, năm 2017, một chương trình hỗ trợ mang tính chiến lược của Nhà nước về xây dựng, tạo lập, quản lý và phát triển thương hiệu đã được kích hoạt.

Từ nguồn kinh phí hỗ trợ này, quy trình canh tác tiêu sạch theo chuẩn hữu cơ đã được định hình, hệ thống nhận diện thương hiệu được chuẩn hóa, tạo tiền đề vững chắc cho một cú bứt phá lớn hơn trong tương lai.

Sau gần một thập kỷ kiên trì chuẩn hóa, ngày 29/4/2026, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 179/QĐ-SHTT về việc cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00152 cho sản phẩm hạt tiêu “Tiên Phước”.

Sự kiện này đánh dấu cột mốc hạt tiêu Tiên Phước chính thức bước vào danh sách những những sản phẩm đặc trưng của địa phương được Nhà nước bảo hộ vô thời hạn dưới danh nghĩa tài sản quốc gia.

Sự dịch chuyển từ Nhãn hiệu tập thể lên Chỉ dẫn địa lý phản ánh một tầm nhìn vĩ mô: Không chỉ bảo vệ quyền lợi người sản xuất, mà còn biến địa danh thành giá trị thương mại cốt lõi.

Quản lý đồng bộ từ trợ lực của chính sách

Để một chỉ dẫn địa lý phát huy được giá trị kinh tế, vai trò kiến tạo của chính sách công và sự đồng hành của chính quyền địa phương đóng vai trò quyết định. Trở thành sản phẩm có chỉ dẫn địa lý đồng nghĩa với việc quy trình kiểm soát chất lượng phải chuyển từ tự nguyện sang bắt buộc và có sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý.

Theo Quyết định số 179/QĐ-SHTT, mô hình quản lý chỉ dẫn địa lý hạt tiêu Tiên Phước được thiết kế theo cấu trúc phân cấp, chặt chẽ và có tính liên kết vùng cao nhằm tối ưu hóa hiệu quả thực thi.

Trong kiến trúc quản lý này, Ủy ban nhân dân xã Tiên Phước được giao trọng trách là đầu mối tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý. Đơn vị này chịu trách nhiệm chính trong việc cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý, kiểm tra quy trình canh tác và đóng gói, đảm bảo mọi hạt tiêu mang nhãn hiệu "Tiên Phước" đưa ra thị trường đều đạt các chỉ số lý - hóa đồng nhất.

Song song với đó, Ủy ban nhân dân các xã Lãnh Ngọc, Thạnh Bình, Sơn Cẩm Hà đóng vai trò phối hợp tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý này. Sự phối hợp liên xã tạo ra một phân vùng bảo hộ thống nhất, ngăn chặn tình trạng manh mún, đảm bảo vùng nguyên liệu liền khoảnh và kiểm soát chặt chẽ tính xác thực nguồn gốc ngay từ nông hộ.

Sự đồng bộ trong công tác quản lý là lời giải triệt để cho bài toán "cha chung không ai khóc" vốn thường gặp ở nhiều chỉ dẫn địa lý trước đây.

 Nhà nước không chỉ ban hành quyết định bảo hộ trên giấy, mà đã thiết lập một hệ thống quản trị thực quyền tại cơ sở. Chính quyền địa phương hiện nay đã lồng ghép các chương trình hỗ trợ VietGAP, OCOP gắn với kinh phí chuyển giao khoa học công nghệ, hỗ trợ tem truy xuất nguồn gốc QR code cho sản phẩm nhằm cụ thể hóa chính sách hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ trong khu vực kinh tế tập thể.

HTX và khát vọng đưa đặc sản ra biển lớn

Nếu chính sách của Nhà nước là nền tảng, chính quyền địa phương là bệ đỡ, thì các HTX chính là "hạt nhân" vận hành đưa tài sản trí tuệ ấy biến thành giá trị thặng dư thương mại.

Tại thủ phủ tiêu Tiên Phước, HTX Dịch vụ nông nghiệp - kinh doanh tổng hợp Nhật Linh chính là cánh chim đầu đàn trong việc hiện thực hóa mục tiêu này.

Đứng trước bài toán diện tích tiêu suy giảm do dịch bệnh và biến đổi khí hậu trong những năm trước, HTX đã chủ động liên kết với người dân trồng tiêu trong vùng được bảo hộ chỉ dẫn địa lý để hình thành vùng nguyên liệu tập trung quy chuẩn.

Thay vì canh tác theo lối truyền thống, HTX bắt buộc các thành viên áp dụng quy trình hữu cơ nghiêm ngặt, không dùng thuốc trừ sâu hóa học, chỉ sử dụng phân bón sinh học.

Điểm khác biệt lớn nhất là nhờ có chứng nhận Nhãn hiệu tập thể trước đây và nay là Chỉ dẫn địa lý, giá trị kinh tế của hạt tiêu Tiên Phước luôn đứng ở phân khúc cao cấp nhất thị trường. Trong khi giá tiêu đen thương phẩm trên thị trường tự do dao động quanh mức 120.000 đến 140.000 đồng/kg, sản phẩm tiêu khô của HTX luôn được thu mua và bán ra với mức giá ổn định từ 280.000 - 300.000 đồng/kg.

Không dừng lại ở việc bán tiêu thô, HTX đã tận dụng tối đa các chính sách hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ để đầu tư hệ thống máy sấy, máy hút chân không… để nâng cao giá trị sản phẩm, đáp ứng nhu cầu thị trường và nâng cao thu nhập cho các thành viên.

Việc được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý không phải là điểm cuối của hành trình, mà là điểm khởi đầu cho một chiến lược kinh tế tham vọng hơn nhằm đưa hạt tiêu Tiên Phước thâm nhập sâu vào các thị trường xuất khẩu cao cấp như EU, Mỹ và Nhật Bản.

Trong bối cảnh các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như EVFTA đi vào chiều sâu, chứng nhận chỉ dẫn địa lý chính là bằng chứng pháp lý quan trọng về chất lượng, an toàn thực phẩm, giúp hạt tiêu Tiên Phước vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe của châu Âu mà không cần phải qua nhiều tầng kiểm định trung gian.

Đến nay, các thành viên HTX Nhật Linh cũng được tư vấn, truyền thông để nâng cao nhận thức về khai thác nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý một cách phù hợp để sản xuất ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn.

Các thành viên HTX cũng hiểu rằng sản phẩm đã gắn nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, logo... khi được đưa ra thị trường thì phải đạt chuẩn. Những sản phẩm không đạt chất lượng sẽ khó có chỗ đứng trên thị trường.

Để biến tiềm năng thành những container xuất khẩu chính ngạch, Liên minh HTX TP Đà Nẵng, nhất là chính quyền xã Tiên Phước đang tiếp tục thực hiện tốt vai trò là tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý; đồng hành cùng người dân, HTX và doanh nghiệp để phát triển thương hiệu hạt tiêu Tiên Phước, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương Tiên Phước và TP. Đà Nẵng đến với người tiêu dùng trong nước và quốc tế.

Tùng Lâm