Theo hồ sơ dự án luật An toàn thực phẩm sửa đổi do Bộ Y tế chủ trì soạn thảo, có một nội dung trọng tâm là bắt buộc truy xuất nguồn gốc với thực phẩm lưu hành trên thị trường.

Gánh nặng chi phí

Theo đó, dự thảo quy định thông tin truy xuất phải thể hiện trên bao bì bằng mã vạch, mã QR, DataMatrix hoặc các hình thức điện tử khác để người dân và cơ quan quản lý có thể kiểm tra nguồn gốc sản phẩm.

Việc bắt buộc truy xuất nguồn gốc điện tử được Bộ Y tế cho rằng do luật hiện hành chưa quy định cụ thể việc nhận diện và truy xuất thực phẩm bằng mã điện tử. Khoảng trống này khiến việc kiểm soát hàng giả, hàng nhập lậu và thực phẩm bán trên môi trường mạng gặp nhiều khó khăn.

Mục tiêu của việc áp dụng mã QR hay các công cụ truy xuất nguồn gốc điện tử là hướng đi phù hợp với thời đại phát triển công nghệ và hướng đến mục tiêu đảm bảo an toàn thực phẩm. Đây cũng là một trong những công đoạn của chuỗi giá trị từ trang trại đến bàn ăn.

Tuy nhiên, đối với nhiều HTX nông nghiệp, đây đang là một khoản chi không nhỏ. Một HTX sản xuất rau củ quả mỗi tháng cung ứng ra thị trường hàng triệu sản phẩm. Việc dán tem QR lên từng bó rau, từng túi hàng đòi hỏi chi phí in ấn, nhân công và phí duy trì nền tảng phần mềm.

Ông Phạm Ngọc Thạch, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Tổng hợp Sunfood Đà Lạt (Lâm Đồng), cho biết để truy xuất được nguồn gốc, vấn đề nằm ở chi phí duy trì hệ thống phần mềm hàng năm. Đó không dừng ở khoản tiền in tem, mà phí duy trì tài khoản trên các nền tảng truy xuất. Đây là khoản chi phí chìm nên nếu không có sự hỗ trợ từ Nhà nước, nhiều HTX khó duy trì lâu dài.

Theo ước tính, chi phí cho mỗi chiếc tem truy xuất dao động từ 200 - 500 đồng. Với một HTX cung ứng 10.000 sản phẩm/ngày, chi phí tem nhãn đã ở mức 5-15 triệu đồng/tháng. Đây là số tiền không nhỏ, tác động trực tiếp đến lợi nhuận của các hộ thành viên.

Quản phải từ gốc

Thực tế cho thấy, mã QR chỉ ghi nhận những thông tin mà người sản xuất lưu trữ trong hệ thống, chưa thể kiểm chứng tính xác thực của quy trình sản xuất nếu thiếu sự giám sát.

Và theo lý thuyết, có mã QR, khi xảy ra vấn đề gì thì có thể quét để tìm được từng khâu chịu trách nhiệm như thế nào. Đơn giản nhất là như tại HTX Chúc Sơn (Hà Nội), người tiêu dùng  mua 1 bó rau của HTX ở siêu thị, quét QR, biết vùng trồng, đến hỏi thăm là biết có trồng thật hay không, sản xuất, bón phân, thu hoạch vào ngày giờ nào.

Nhưng trong thị trường thực phẩm hàng hoá hiện nay, việc kiểm tra, quản lý hàng hóa vẫn chưa chặt chẽ cùng với ý thức sản xuất chưa cao nên vẫn có tình trạng sản phẩm từ vùng trồng không đạt chuẩn được đưa vào đóng gói dưới mã QR của các vùng trồng đạt chuẩn (VietGAP, GlobalGAP…).

Chị Nguyễn Hải Hà (Hà Nội), cho biết nếu người tiêu dùng có ý thức kiểm tra mã QR, và khi quét QR ra các thông tin vùng, ngày sản xuất, thu hoạch…  nhưng nông sản bên trong ruột không phải vùng đó thì làm sao người tiêu dùng biết và khi đó trách nhiệm thuộc về ai? Còn nếu chỉ quét mã QR để biết bó rau đó sản xuất ở đâu thì thực chất không đến mức cần mã QR. Trên bao bì có thể thể hiện rõ các thông tin này như một nhãn hàng hoá thông thường.

Do đó, không ít lo ngại rằng công nghệ truy xuất nguồn gốc này đang bị lợi dụng để biến sản phẩm kém chất lượng thành hàng hóa đảm bảo chất lượng một cách hợp thức hóa, từ đó làm mất niềm tin của người tiêu dùng.

Theo ông Hoàng Văn Thám, Giám đốc HTX Chúc Sơn, sử dụng mã QR là cần thiết nhưng đây là khâu gần cuối của chuỗi giá trị. Sản phẩm có đảm bảo chất lượng, dữ liệu có minh bạch, người sản xuất có đạo đức đi liền với quá trình quản lý nghiêm minh thì sử dụng mã QR mới mang lại hiệu quả.

Thay vì chỉ tập trung vào việc dán tem, các chuyên gia kinh tế nông nghiệp cho rằng cần có một tư duy quản lý khác để nâng cao chất lượng nông sản hàng hoá. Trong đó, cần quản lý chặt chẽ vật tư đầu vào phục vụ sản xuất nông nghiệp như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giống ngay từ cửa khẩu và các đại lý lưu thông. Khi đầu vào chuẩn và quy định xử phạt nghiêm minh, sản phẩm tự khắc sẽ sạch mà không cần phụ thuộc quá lớn vào mã QR.

NGƯT.TS Nguyễn Trung Đông, Trường Chính sách công và phát triển nông thôn (Bộ NN&MT), cho biết hiện nay việc mua bán thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, giống trên thị trường diễn ra tự do. Việc kiểm soát vật tư từ cửa khẩu, nơi sản xuất và trong lưu thông chưa thực sự nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn tràn lan trên thị trường.

Trong khi kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật là ngành có điều kiện, phải đảm bảo các quy định nghiêm ngặt về trình độ chuyên môn, giấy chứng nhận, địa điểm kinh doanh… Nhưng điều này ở Việt Nam chưa được chặt chẽ.

Bên cạnh đó, để mã QR phát huy đúng giá trị, cần có sự thay đổi đồng bộ. Trong thời đại công nghệ hiện nay, việc ứng dụng mã QR tự huỷ theo từng mã code ẩn riêng sẽ tốt cho vấn đề bảo mật và quy trách nhiệm lại tốt kém về tài chính. Do đó, cần có chính sách trợ giá phần mềm truy xuất và hỗ trợ thiết bị đầu cuối cho các HTX thay vì để HTX tự bơi giữa các công ty công nghệ như hiện nay.

Theo các chuyên gia, mã QR là xu thế tất yếu của kinh tế số, nhưng đó không thể giải quyết tất cả cho vấn đề an toàn thực phẩm.

Để tránh lãng phí nguồn lực của HTX, cần chú trọng từ gốc của vấn đề. Tức là minh bạch hóa thị trường vật tư nông nghiệp và nâng cao trách nhiệm của người sản xuất thay vì chỉ tập trung vào phần ngọn là khâu truy xuất. Tránh tình trạng toàn chặt ngọn, rồi gốc lại mọc nhiều chồi non hơn.

Huyền Trang