Nhằm hướng tới Diễn đàn Kinh tế hợp tác (KTHT), HTX năm 2019, sáng 10/9, Liên minh HTX Việt Nam tổ chức Tọa đàm “Tăng cường liên kết – Phát triển KTHT bền vững”.

Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục KTHT&PTNT (Bộ NN&PTNT), đánh giá chủ đề của Tọa đàm là “Tăng cường liên kết – Phát triển KTHT bền vững”, trong đó cần nhấn mạnh tới liên kết giữa các HTX với nhau, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp (DN) và liên kết giữa các HTX với Nhà nước.

Thiếu “đầu kéo” là doanh nghiệp

Thời gian qua, KTHT, HTX trong lĩnh vực nông nghiệp đã có sự phát triển cả về lượng và chất, vượt qua những yếu kém kéo dài trước đây và đang có nhiều tiềm năng phát triển. Báo cáo của Cục KTHT&PTNT cho thấy đến hết năm 2018, cả nước có 13.856 HTX nông nghiệp, tăng 5.769 HTX so với năm 2002 (trong đó thành lập mới 9.391 HTX, giải thể 3.643 HTX, 21 HTX chuyển từ phi nông nghiệp sang). Bình quân một tỉnh có 220 HTX.

Về liên kết sản xuất của HTX với DN, trước khi thực hiện Luật HTX 2012 chỉ có chưa đầy 10% số HTX tham gia dịch vụ tiêu thụ sản phẩm cho thành viên. Đến nay, nhiều HTX đã thực hiện liên kết đầu vào, đầu ra bằng các hợp đồng liên kết ổn định. Đến năm 2018, đã có 24,5% số HTX liên kết tiêu thụ sản phẩm cho thành viên và khách hàng không phải là thành viên HTX.

Theo ông Lê Đức Thịnh, trong phát triển HTX, DN có “nhảy” vào mới tạo ra liên kết. HTX là một trong những giải pháp để phát triển kinh tế hàng hóa, đại diện cho nông dân đứng ra liên kết với DN.

Số lượng chuỗi liên kết giữa HTX và DN có gia tăng trong thời gian qua, nhưng so với nhu cầu thực tế vẫn còn khiêm tốn. Ông Đồng Mạnh Cường, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Tuyên Quang, ví cơ thể con người giống như một HTX. Con người cần rất nhiều thứ như ăn, mặc… là điều kiện cần nhưng chúng ta luôn đòi hỏi những thứ cao hơn. Giống như các HTX có cơ chế là những điều cần nhưng chưa đủ.

Để có thể hội nhập trong thời buổi hiện nay, ông Cường thẳng thắn cho rằng HTX thiếu “đầu kéo” là các DN. HTX có rất nhiều ưu việt, tuy nhiên trong bản chất và lý luận như thành lập HTX ít nhất phải có 7 thành viên nhưng số lượng thành viên không giải quyết được vấn đề đầu ra cho sản phẩm, mà phải có DN giúp họ đảm nhận công việc này.

Để đẩy mạnh liên kết giữa HTX với DN, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Tuyên Quang đề xuất Nhà nước phải có cơ chế, chính sách hỗ trợ. “Chúng ta chưa có chính sách hỗ trợ thuế cho DN liên kết với HTX một cách bền vững. Nếu Nhà nước có chính sách hỗ trợ thuế cho DN liên kết với HTX như miễn, giảm thuế (chính sách hỗ trợ sau đầu tư), chủ thể được thụ hưởng chính sách sẽ không ỷ lại. Sự hỗ trợ sẽ giúp các thành viên, đối tượng trong mối liên kết này cảm thấy an toàn mà phấn đấu phát huy. Lúc bấy giờ, HTX sẽ mạnh vì có người đến chỉ cho họ cách làm – đó chính là DN”, ông Cường nhấn mạnh.

Thiếu chính sách ưu đãi đất đai

Bên cạnh đó, bản thân các HTX cần liên kết với nhau, cũng như liên kết giữa HTX với cơ quan quản lý nhà nước bằng việc tăng cường đối thoại, phản ánh những bất cập về chính sách. Trong đó, về liên kết giữa chính các HTX trong tiêu thụ sản phẩm, ông Nguyễn Văn Hưng, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, phản ánh làm sao ở mỗi địa phương phải có một tổ chức xúc tiến thương mại chung đứng ra liên kết, kết nối các HTX với nhau. Thực tế, các HTX lâu nay vẫn tự đi tìm thị trường dù không có nghiệp vụ.

Liên kết, kết nối vô cùng quan trọng để giúp các HTX, DN phát triển bền vững. Bà Nguyễn Thị Lan Hương, Giám đốc HTX Phú Cường (Hà Nội), cho hay thời gian qua, HTX Phú Cường đề xuất thành lập Liên hiệp HTX tiêu dùng Việt Nam nhằm liên doanh, liên kết tổ chức tiêu thụ hàng hóa sản phẩm do các HTX sản xuất. Liên hiệp HTX tiêu dùng Việt Nam có 2 việc chính: Xây dựng chuỗi quản lý đầu tư xây dựng chợ khắp các tỉnh thành; xây dựng trung tâm hỗ trợ phát triển kinh tế nông thôn tại các chợ hoặc vị trí trung tâm của các xã, huyện, tỉnh.

Theo bà Hương, muốn xúc tiến thương mại một cách tốt nhất thì kênh tốt nhất vẫn là chợ. Tuy nhiên, trong quá trình đầu tư quản lý xây dựng chợ vẫn gặp phải nhiều vướng mắc bởi một số chính sách của một số địa phương còn nhiều nhiêu khê, rườm rà, khó khăn. Có thủ tục hành chính đến 5 năm chưa giải quyết xong, có quyết định thu hồi đất nhưng sau 2 năm vẫn chưa giải phóng mặt bằng.

Cũng liên quan tới đất đai, ông Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ TN&MT, đánh giá chính sách đất đai cho HTX rất ưu đãi nhưng “đang nằm trên trời”, không đi vào thực tiễn. Nhà nước đã có chính sách giao đất không thu tiền cho HTX như làm sân phơi, nhà kho, trụ sở được đưa vào Luật Đất đai năm 2003 và giữ nguyên trong Luật năm 2013. Thế nhưng, trên thực tế, một số địa phương không làm việc này là vì không hiểu luật, một số địa phương khác lại không có đất để giao…

Điều quan trọng là khi HTX tập hợp được thành viên, bản thân HTX phải có quy hoạch đồng ruộng, nhưng công tác quy hoạch đồng ruộng cho HTX lại không ai làm. Về trách nhiệm thì Bộ Xây dựng phải làm nhưng chắc chắn Bộ này không đủ chuyên môn, kiến thức đầy đủ để quy hoạch đồng ruộng bằng Bộ NN&PTNT. “Tại sao không chuyển về cho Bộ NN&PTNT làm điều này?”, ông Võ kiến nghị.

Với sứ mệnh sinh ra là để giải quyết những tồn tại mang tính bức thiết trong sản xuất, nuôi trồng thủy sản với quy mô hàng hóa, cải thiện được chất lượng, số lượng, giá cả và môi trường, HTX Sản xuất và Thương mại Thủy sản Xuyên Việt (huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương) được thành lập từ năm 2011 với vốn điều lệ ban đầu 500 triệu đồng. Hiện nay, HTX đã tăng vốn điều lệ lên 9 tỷ đồng và có tổng số 28 thành viên, với diện tích trên 136 ha. Chia sẻ kinh nghiệm, ông Lê Văn Việt, đại diện HTX Xuyên Việt, cho hay năm 2017, HTX đã thành lập một công ty trong HTX, đó là CTCP Sản xuất thương mại Xuyên Việt để giải quyết vấn đề xúc tiến thương mại, tạo thương hiệu cho sản phẩm, cuối cùng là kết nối cung cầu và đưa ra sản phẩm từ đồng ruộng đến bàn ăn. Thành lập công ty sẽ khép nối chuỗi giá trị liên kết từ sản xuất đến bàn ăn một cách nhuần nhuyễn.

Tuy nhiên, ông Việt cũng cho rằng để sản phẩm được thị trường đón nhận, bản thân HTX phải chủ động giải quyết từng vấn đề một cách bài bản. Sản phẩm của HTX luôn được kiểm soát nghiêm ngặt từ đầu vào, quá trình sản xuất cho đến đầu ra nên có sự ổn định cao. Các sản phẩm cần được chú trọng mẫu mã, hình thức phù hợp nhất. Cùng một sản phẩm nhưng có những phân khúc khác nhau để khách hàng dễ dàng chọn lựa.

Mặt khác, nói liên kết để tạo ra chuỗi giá trị nhưng muốn có chuỗi giá trị bền vững, hài lòng khách hàng phải có mắt xích thực sự chắc, vì kết nối bằng mắt xích lỏng lẻo sẽ không thành công.

Lê Thúy