Tại buổi họp báo hôm 26/1 để công bố kết quả “khảo sát thực trạng của các doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư tại nước ngoài năm 2025” (Ấn bản Việt Nan), ông Mitsutoshi Okabe, Trưởng đại diện Văn phòng Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (Jetro) tại Tp.HCM, cho biết tỷ lệ thu mua nội địa của doanh nghiệp (DN) Nhật Bản tại Việt Nam hồi năm 2025 đạt 38,1% (tăng 1.5 điểm so với năm trước đó). Trong đó tỷ lệ thu mua từ các DN địa phương đạt 18.3%, mức cao nhất kể từ khi bắt đầu thực hiện khảo sát.

Thấy gì từ kết quả khảo sát giới đầu tư Nhật?

Xét chi tiết các nguồn thu mua nội địa, theo ông Mitsutoshi Okabe, trong các ngành thực phẩm, cao su/gốm sứ/đất đá, giấy/sản phẩm gỗ/in ấn, hóa chất/dược phẩm, máy móc nói chung và sắt/kim loại màu/kim loại thì tỷ lệ thu mua từ DN nội địa đều chiếm từ 50% trở lên. Ngược lại, linh kiện thiết bị điện/điện tử và thiết bị vận tải có tỷ lệ thu mua nội địa dưới 30%.

Về ý định thu mua nội địa trong 1–2 năm tới, như chia sẻ của vị trưởng đại diện Jetro tại Tp.HCM, tỷ lệ DN Nhật trả lời “mở rộng” là 49,4% (giảm 1,5 điểm so với năm trước), nhìn chung gần như không thay đổi.

Xét theo từng ngành, các ngành như thiết bị điện/điện tử, thiết bị chính xác/y tế và máy móc nói chung cho thấy mức độ sẵn sàng mở rộng thu mua nội địa cao. Đặc biệt, trong các ngành cao su/gốm sứ/đất đá và giấy/sản phẩm gỗ/in ấn, tỷ lệ DN Nhật trả lời “mở rộng” đã tăng ít nhất 20 điểm so với năm trước.

Đáng chú ý, đối với vấn đề “Không có nhà sản xuất có thể cung cấp nguyên liệu tại địa phương”, tỷ lệ DN Nhật trả lời cao ở các ngành hóa chất/dược phẩm và cao su/gốm sứ/đất đá. Đối với vấn đề “Chất lượng và năng lực kỹ thuật của nhà cung cấp nội địa chưa đủ”, ngành dệt may/quần áo cũng ghi nhận tỷ lệ trả lời vượt 70%.

Những con số về kết quả khảo sát ý kiến các DN Nhật Bản tại Việt Nam nêu trên là điều mà các nhà cung ứng nội địa cần hết sức lưu tâm. Không chỉ vậy, việc thu mua nội địa của các DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) cũng còn nhiều vấn đề đáng bàn. Nhất là về chất lượng, năng lực của nhà cung ứng nội địa, cũng như tình trạng không có nhà sản xuất có thể cung cấp nguyên liệu, linh kiện tại địa phương.

Qua trao đổi với VnBusiness, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng chỉ rõ rằng năng lực cung ứng của các DN trong nước vẫn còn những hạn chế nhất định. Điều này khiến cho tỷ lệ thu mua nội địa của khối FDI vẫn chưa cao như mong đợi

Bên cạnh đó, theo ông Dũng, vẫn đang tồn tại vấn đề là doanh nghiệp FDI nhập khẩu phần lớn nguyên phụ liệu và linh kiện, thực hiện lắp ráp rồi xuất khẩu. Trong khi đó, DN trong nước đứng ngoài chuỗi cung ứng hoặc chỉ tham gia ở những khâu giá trị thấp.

Hệ quả là năng lực sản xuất trong nước dễ bị mắc kẹt khi đối tác nâng yêu cầu về xuất xứ, do không đủ mức nội địa hóa để hưởng ưu đãi thuế, đồng thời lợi ích lan tỏa từ FDI sang nền kinh tế nội địa vẫn còn rất hạn chế. 

Chính vì vậy, còn nhiều việc phải làm để tăng tỷ lệ thu mua nội địa của các doanh nghiệp FDI. Và vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để FDI cần được tận dụng như một “bà đỡ” cho quá trình nội địa hóa, thay vì tồn tại như một khối tách rời.

Đơn cử với ngành điện tử, nhóm nghiên cứu của Đại học RMIT đưa ra giải pháp là cần thúc đẩy liên kết sâu hơn giữa DN trong nước và FDI, thông qua các chính sách khuyến khích sử dụng nguyên vật liệu và nhà cung cấp trong nước. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo trong nước, giúp DN Việt có thể cạnh tranh ở phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.

Vẫn chờ chiến lược liên kết sâu

Như khuyến nghị của Ts. Đào Lê Trang Anh, chuyên gia kinh tế, các chính sách yêu cầu ngưỡng nội địa hóa nhất định có thể đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy và tăng cường mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và DN trong nước.

Điều này cần đặt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng công nghệ cao trong giai đoạn công nghiệp hóa tiếp theo. Thách thức đặt ra là làm thế nào để đảm bảo dòng vốn FDI không chỉ thúc đẩy xuất khẩu mà còn giúp nâng cấp thực chất năng lực trong nước.

Theo Bộ phận phân tích thuộc Công ty chứng khoán KB Việt Nam (KBSV), Việt Nam đang tăng tốc hội nhập chu kỳ công nghệ cao - nền tảng cho tăng trưởng dài hạn. Nếu nhìn lại giai đoạn 2008 - 2023, sẽ thấy vốn truyền thống dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ, Việt Nam chủ yếu thu hút FDI ở phân đoạn Downstream (lắp ráp, kiểm thử…), có tỷ lệ nội địa hóa thấp.

Còn trong 2 năm trở lại đây, với hàng loạt các chính sách thu hút dự án Trí tuệ nhân tạo (AI), dự án công nghệ cao, Việt Nam đã bắt đầu thu hút những dự án trong phân khúc giá trị cao. Điều này được kỳ vọng sẽ là một trong những “bà đỡ” cho quá trình nội địa hóa.

Để tận dụng FDI làm “bà đỡ” cho quá trình nội địa hóa, xét ở khâu chính sách, giới chuyên gia cho rằng khi thu hút các dự án FDI lớn, cần đàm phán rõ các yêu cầu về phát triển hệ sinh thái nhà cung ứng tại Việt Nam, về cam kết đào tạo và chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nội địa theo các chuẩn mực về chất lượng, chi phí và giao hàng.

Mặt khác, các gói ưu đãi về thuế hay đất đai nên được gắn với tỷ lệ mua hàng nội địa của dự án FDI, chẳng hạn tỷ lệ linh kiện do doanh nghiệp Việt cung ứng ở cấp một hoặc cấp hai, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn đăng ký như trước.

Ngoài ra, Nhà nước cũng có thể đóng vai trò kết nối bằng cách hình thành các cụm liên kết giữa FDI và DN nội địa trong những ngành như điện tử hay ôtô, từ đó tạo ra sự gắn kết lợi ích dài hạn.

Không chỉ có vậy, bên cạnh việc đưa ra các chính sách ưu đãi nếu như DN FDI kết nối với DN nội địa, điều quan trọng là phải phát triển các DN khối nội đủ năng lực cạnh tranh để các DN FDI thật sự thấy được lợi ích khi liên kết với DN trong nước.

Lẽ đương nhiên, Nhà nước rất cần xem xét lại các chiến lược FDI. Đặc biệt là ở những ngành sản xuất quan trọng, nếu không có các biện pháp hỗ trợ cụ thể, Việt Nam có nguy cơ rơi vào cảnh “càng nhiều lại càng thiệt”, khi sự hiện diện của FDI tỉ lệ nghịch với việc nâng cấp năng lực cho DN trong nước. 

Hơn thế nữa, muốn tăng tỷ lệ nội địa hóa từ “bà đỡ” FDI thì cần phải hoàn thiện hơn nữa môi trường đầu tư để tăng cường thúc đẩy mối liên kết ngược giữa các doanh nghiệp FDI với các DN trong nước. Để tránh liên kết lỏng lẻo đòi hỏi nên có những giải pháp hiệu quả để thiết lập mối quan hệ liên kết mang tính dài hạn hơn so với hiện tại.

Thế Vinh