Điển hình mới nhất cho việc “gia cố nền móng” ngành sản xuất Việt phải kể đến Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội (Viettel) trong trung tuần tháng 1/2026 đã xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn lần đầu tiên của Việt Nam tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội) trên diện tích 27 ha, với định hướng trở thành hạ tầng quốc gia phục vụ nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm và sản xuất chip bán dẫn. 

Chuyển mình bằng công nghệ

Sau khi hoàn thành xây dựng trong giai đoạn 2026–2030, nhà máy này có thể đáp ứng cho các ngành công nghiệp quốc gia như: Hàng không vũ trụ, viễn thông, Internet vạn vật (IoT), sản xuất ô tô, thiết bị y tế, tự động hóa…

Hoặc như tập đoàn công nghệ hàng đầu của Việt Nam là FPT hồi tháng 12/2025 đã tuyên bố đầu tư vào 5 công nghệ chiến lược gồm Quantum AI, Cyber Security, UAV, Data, công nghệ đường sắt. Trong đó, riêng Quantum AI liên quan đến công nghệ lượng tử và Trí tuệ nhân tạo (AI), tập đoàn này sẽ đầu tư 100 triệu USD cho Viện Nghiên cứu Quantum AI & Cyber Security (QACI).

Đáng chú ý, các lĩnh vực FPT đang đầu tư và phát triển đều nằm trong danh mục 11 nhóm công nghệ chiến lược được Thủ tướng ban hành trong quyết định hồi năm 2025. Điều này giúp Việt Nam làm chủ công nghệ cốt lõi, giảm phụ thuộc bên ngoài.

Ngoài hai trường hợp kể trên, theo Ts. James Kang, chuyên gia ngành Khoa học máy tính thuộc một trường đại học quốc tế tại Tp.HCM, Việt Nam từng được biết đến với lao động giá rẻ và dây chuyền lắp ráp hiệu quả. Nhưng điều đó đang thay đổi.

“Ngày càng nhiều doanh nghiệp (DN) chuyển sang mô hình sản xuất thông minh, ứng dụng tự động hóa với các công nghệ như robot, cảm biến Internet vạn vật và phân tích dữ liệu để sản xuất nhanh và chính xác hơn”, vị chuyên gia nói.

Ts. James Kang nhận định một số DN còn cung cấp dịch vụ chuyển đổi số để hỗ trợ các DN khác hiện đại hóa vận hành. Với các công cụ như Internet vạn vật, nhà máy có thể giám sát tiêu thụ điện năng, phát hiện lỗi theo thời gian thực và điều khiển máy móc từ xa. Những công nghệ này đang giúp Việt Nam từng bước vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Có thể thấy việc “gia cố nền móng” bằng cách chuyển mình từ công xưởng thành trung tâm sản xuất thông minh sẽ mở ra nhiều cơ hội và nâng cao vị thế cho ngành sản xuất Việt trong tương lai. 

Nhất là giữa nhiều biến động trên toàn cầu, như đánh giá của Ts. James Kang, nhiều DN công nghệ của Việt Nam đang nhanh chóng thích ứng bằng cách chuyển hướng sang các công nghệ thông minh, đầu tư vào phần mềm và dịch vụ số, đồng thời tìm kiếm thị trường mới ngoài các kênh truyền thống.

Lẽ đương nhiên, việc chuyển mình này luôn đi kèm với thách thức. Các DN nội địa cần đầu tư đào tạo nhân lực, nâng cấp công nghệ và thay đổi tư duy. Với nhiều công ty, đây là lựa chọn duy nhất để lên phía trước.

Nhìn vào thực tế sẽ thấy, nếu ngành sản xuất Việt muốn nâng vị thế và vươn lên trong chuỗi giá trị toàn cầu là phải chuyển mình từ một trung tâm lắp ráp chi phí thấp sang một quốc gia sáng tạo công nghệ. Điều này đòi hỏi thu hút vốn đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), mở rộng năng lực sản xuất chip AI để Việt Nam không chỉ là nơi “lắp ráp” mà còn là nơi “thiết kế và phát minh”.

Cơ hội bứt tốc nhờ gia cố nội lực

Trao đổi với VnBusiness, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng nói rằng ngành sản xuất Việt cần tiếp tục định hình lại vị thế công nghệ trong kỷ nguyên mới, phải mạnh dạn nghĩ lớn, làm lớn. Chúng ta cần đầu tư phát triển những DN quốc gia, DN xuyên quốc gia. Việc này không hẳn là nhiều vốn mà chỉ cần sản xuất những sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng được nhu cầu của khách hàng trong nước và nước ngoài.

“Điều quan trọng là cần tận tâm, tận tụy và chủ động đầu tư nguồn lực thì ngành sản xuất Việt sẽ có sức cạnh tranh cao. Bởi vì rõ ràng chuỗi sản xuất do chính chúng ta tự tạo ra chứ không phải “ăn theo” một khâu nào đó trong chuỗi của khối ngoại”, ông Dũng nói.

 Thực ra, như chia sẻ của vị chuyên gia này, việc tự chủ chuỗi giá trị sản xuất đã có một số công ty Việt Nam làm rồi nhưng vẫn còn khiêm tốn. Cho nên, điều mong mỏi là có sự tham gia của nhiều DN nội địa để chuỗi sản xuất trong nước ngày càng mạnh lên.

Mặt khác, một hướng đi quan trọng là các DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cần được tận dụng như một “bà đỡ” cho quá trình nội địa hóa ở Việt Nam, thay vì tồn tại như một khối tách rời.

Bởi lẽ, như đánh giá mới nhất trong tháng 1/2026 của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), liên kết giữa doanh nghiệp FDI và DN trong nước, đặc biệt là DN công nghiệp hỗ trợ, vẫn còn lỏng lẻo, tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành chủ lực như điện tử, cơ khí chính xác và thiết bị điện còn thấp, khiến khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu của DN Việt Nam chưa được cải thiện rõ rệt.

Từ đó rất cần cơ quan quản lý có thêm động tác với khối FDI để nâng tầm chuỗi sản xuất của DN Việt. Chẳng hạn, khi thu hút các dự án FDI lớn, cần đàm phán rõ các yêu cầu về phát triển hệ sinh thái nhà cung ứng tại Việt Nam, về cam kết đào tạo và chuyển giao công nghệ cho DN nội địa theo các chuẩn mực về chất lượng, chi phí và giao hàng.

Hay như các gói ưu đãi về thuế hay đất đai nên được gắn với tỷ lệ mua hàng nội địa của dự án FDI, chẳng hạn tỷ lệ linh kiện do DN Việt cung ứng ở cấp một hoặc cấp hai, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn đăng ký như trước.

Ngoài ra, theo Ts. Chu Thanh Tuấn, chuyên gia kinh tế, nguồn thu từ xuất khẩu và FDI cần được ưu tiên cho hạ tầng, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thay vì tập trung quá mức vào các lĩnh vực mang tính đầu cơ ngắn hạn.

Như chia sẻ của Ts. Tuấn, thế giới đang bước vào giai đoạn chấp nhận mạo hiểm để tìm tăng trưởng. Việt Nam có cơ hội đi nhanh hơn, nhưng chỉ bền nếu biết “gia cố nền móng”, chứ không chỉ để chạy theo những “con sóng” nhất thời.

Cần nhắc thêm, tại cuộc tọa đàm được tổ chức ở Tp.HCM trong trung tuần tháng 1/2026 để bàn về triển vọng kinh tế Việt Nam và toàn cầu trong nửa đầu năm 2026, ông Tim Leelahaphan, Chuyên gia Kinh tế cấp cao của Ngân hàng Standard Chartered, có nhận định: “Việt Nam sẽ tiếp tục là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất châu Á, nhờ năng lực sản xuất cạnh tranh, hoạt động xuất khẩu ổn định, dòng vốn FDI tiếp tục mạnh mẽ và nhu cầu nội địa ngày càng cải thiện”.

Từ những lời có cánh như vậy, tin rằng ngành sản xuất Việt sẽ tiếp tục nâng cấp nội lực và nâng vị thế của DN nội địa trong chuỗi giá trị. Cần phải xem đây là cơ hội để bứt tốc khi mà nền móng nội lực đã được gia cố vững chắc.

Thế Vinh