Từ vị thế chủ yếu gắn với sản xuất nhỏ lẻ, mang tính hỗ trợ, phụ nữ ngày nay đang từng bước trở thành một lực lượng phát triển chủ chốt, trực tiếp tham gia tổ chức sản xuất, quản trị nguồn lực và dẫn dắt các mô hình kinh tế mới. Đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp và kinh tế tập thể, nơi các HTX giữ vai trò nền tảng của phát triển nông thôn.

Việc Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) chính thức công bố năm 2026 là “Năm quốc tế phụ nữ làm nông nghiệp”, tại Hội nghị Toàn thể Chương trình Hỗ trợ quốc tế (ISG) do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng chủ trì cuối tuần qua, mang ý nghĩa vượt ra ngoài tính biểu trưng.

Sự kiện là sự khẳng định mang tính chiến lược của cộng đồng quốc tế, muốn chuyển đổi thành công hệ thống lương thực – thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững, không thể thiếu vai trò trung tâm của phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ nông thôn và phụ nữ trong các HTX nông nghiệp. Thông điệp này càng có ý nghĩa trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển từ mục tiêu “đủ ăn” sang mục tiêu “tạo giá trị”, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở nhiều vùng nông thôn, gần 63% phụ nữ vẫn trực tiếp gắn bó với đồng ruộng, chuồng trại, chế biến và tiêu thụ nông sản. Những con số này phản ánh một thực tế nếu không đầu tư cho phụ nữ, không nâng cao chất lượng lao động nữ, thì mọi chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững đều khó có thể thành công.

Không chỉ đông về số lượng, phụ nữ còn giữ vai trò then chốt trong quản trị nguồn lực và tổ chức sản xuất. Như Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam Vinod Ahuja từng nhấn mạnh, phụ nữ là những người trực tiếp quyết định cách sử dụng đất đai, nước, vật tư đầu vào, phương thức canh tác và chi tiêu gia đình.

“Phụ nữ là “người gác cổng” của an ninh dinh dưỡng, của chất lượng thực phẩm “từ trang trại đến bàn ăn”, đồng thời là chủ thể quan trọng trong các mô hình kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp sinh thái và giảm phát thải”, ông Vinod Ahuja chia sẻ.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu sản xuất “giá trị xanh”, tham gia thị trường các-bon và bán tín chỉ phát thải, vai trò đó càng trở nên đặc biệt quan trọng, bởi hệ thống này đòi hỏi kỷ luật kỹ thuật, minh bạch dữ liệu và sự tuân thủ bền bỉ trong từng khâu sản xuất, những phẩm chất mà phụ nữ nông thôn đang thể hiện ngày càng rõ nét.

Đổi mới mạnh mẽ phương thức tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong năm bản lề 2026

Hướng tới đại hội XIV: Tuyên ngôn đổi mới nhìn từ Nghị quyết 68

Tuy nhiên, song hành với vai trò ngày càng lớn là những rào cản không thể xem nhẹ. Phụ nữ nông thôn và phụ nữ trong HTX đang phải đối mặt với “rào cản kép” gồm hạn chế về trình độ kỹ thuật và gánh nặng việc nhà. Tỷ lệ lao động nữ nông thôn qua đào tạo hiện mới đạt khoảng 12,3%, khiến việc tiếp cận nông nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi số và các tiêu chuẩn quốc tế gặp nhiều khó khăn.

Trong khi đó, sau 8–10 giờ lao động sản xuất mỗi ngày, phần lớn phụ nữ vẫn đảm nhiệm chính công việc nội trợ, chăm sóc gia đình, làm giảm đáng kể thời gian và cơ hội tham gia các lớp tập huấn, đào tạo nâng cao. Nếu không có những chính sách can thiệp đủ mạnh, những rào cản này sẽ trở thành “điểm nghẽn” của quá trình chuyển đổi xanh.

Chính vì vậy, việc đặt phụ nữ vào trung tâm của chiến lược phát triển không thể dừng ở tôn vinh vai trò, mà phải được cụ thể hóa bằng những giải pháp nâng cao chất lượng lao động nữ. Đây cũng là điểm giao thoa quan trọng giữa các cam kết quốc tế, định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường với hành động thực tiễn của hệ thống Liên minh HTX các tỉnh, thành phố.

Trong bức tranh kinh tế hợp tác, phụ nữ đang từng bước khẳng định vai trò không chỉ là người lao động, mà là người tổ chức, quản lý và dẫn dắt HTX. Hiện nay, tỷ lệ lao động nữ trong khu vực HTX chiếm gần 50% tổng lao động và con số này tiếp tục gia tăng cả về số lượng lẫn chất lượng.

Thực tiễn đã chứng minh, nhiều HTX do phụ nữ tham gia quản lý hoặc giữ vai trò chủ chốt có hiệu quả hoạt động rõ rệt. HTX trồng rau sạch Nhuận Thạch (Thanh Hóa) là một ví dụ điển hình. Từ sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, các thành viên (phần lớn là phụ nữ), đã chuyển sang sản xuất theo quy trình khép kín, liên kết tiêu thụ, ứng dụng công nghệ số, thậm chí là livestream bán hàng.

Với sản lượng 120–150 tấn mỗi năm, thu nhập 10–20 triệu đồng/tháng cho nhiều thành viên, HTX Nhuận Thạch không chỉ tạo sinh kế bền vững mà còn khẳng định thương hiệu rau sạch trên thị trường.

Tương tự, ở vùng cao, HTX Sapa Secrets (Lào Cai) hay HTX Phương Nhung (Lai Châu) cho thấy phụ nữ không bị giới hạn bởi địa hình hay xuất phát điểm. Từ cây tía tô đỏ bản địa đến kinh doanh vật liệu xây dựng, dịch vụ du lịch, vệ sinh môi trường, các nữ giám đốc HTX đã thể hiện bản lĩnh quản trị, tư duy thị trường và khả năng thích ứng linh hoạt với biến động kinh tế.

Bà Trần Thảo Nhi, Giám đốc HTX Phương Nhung, cho biết để HTX phát triển bền vững, yếu tố then chốt là vai trò người đứng đầu và sự đồng thuận của tập thể. Ban lãnh đạo HTX luôn xác định phải công khai, minh bạch tài chính, các quyết sách lớn đều được đưa ra bàn bạc dân chủ, đồng thời tranh thủ sự quan tâm, hỗ trợ của Liên minh HTX và chính quyền địa phương.

Rõ ràng, những kết quả đó không thể tách rời vai trò định hướng, hỗ trợ của Liên minh HTX các tỉnh. Trong bối cảnh mới, các Liên minh HTX đang chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính hình thức sang nâng cao chất lượng nội tại của khu vực kinh tế tập thể, trong đó lao động nữ được xác định là trọng tâm đầu tư.

Kết quả từ Hội nghị ISG 2025 cho thấy, giai đoạn 2026–2030, nông nghiệp Việt Nam sẽ bước vào một giai đoạn phát triển mới, giai đoạn sản xuất giá trị xanh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và thị trường các-bon.

Trong tiến trình đó, phụ nữ, đặc biệt là phụ nữ trong các HTX nông nghiệp, chính là lực lượng gác cổng cho sự bền vững. Từ áp dụng kỹ thuật canh tác phát thải thấp, quản lý dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc, đến xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường, vai trò của phụ nữ ngày càng gắn chặt với chất lượng tăng trưởng của nông nghiệp và kinh tế nông thôn.

Sự vươn mình của phụ nữ hôm nay, vì thế, không chỉ là câu chuyện bình đẳng giới, mà là một yêu cầu phát triển mang tính chiến lược. Trao quyền cho phụ nữ chính là trao thêm động lực cho kinh tế hợp tác, cho HTX nông nghiệp và cho mục tiêu phát triển xanh, bền vững của đất nước.

Khi phụ nữ được đầu tư đúng mức, được đặt vào đúng vị trí, khu vực HTX nông nghiệp sẽ thực sự trở thành nền tảng quan trọng của nông thôn mới và là trụ cột vững chắc trong tiến trình phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Cách đây hơn 1 năm, khi Liên minh Hợp tác xã Việt Nam đăng cai tổ chức hội nghị Ban lãnh đạo của Liên minh Hợp tác xã quốc tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Hội nghị thượng đỉnh nữ lãnh đạo hợp tác xã khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân đã nhấn mạnh những đóng góp của các HTX nói chung và nữ lãnh đạo các HTX nói riêng đối với việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) tới năm 2030. 

Ở Việt Nam, chỉ tính riêng trong lĩnh vực nông nghiệp, mặc dù chưa có số liệu nghiên cứu đầy đủ nhưng có ít nhất 10% phụ nữ tham gia quản lý HTX. Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) hiện đang là một trong những đòn bẩy thúc đẩy kinh tế khu vực nông thôn phát triển, góp phần xây dựng nông thôn mới. Trong số các chủ thể tham gia OCOP có khoảng 39% là nữ giới. Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021 - 2030 cũng đặt ra chỉ tiêu “Tỷ lệ nữ giám đốc/chủ doanh nghiệp, HTX đạt ít nhất 27% vào năm 2025 và 30% vào năm 2030”.

Hiến Nguyễn