Những vụ mùa vừa qua, trên cánh đồng lúa phẳng lặng ở xã Hưng Mỹ (tỉnh Vĩnh Long), không còn cảnh nông dân tất bật sạ dày, bón phân liên tục hay xả nước ngập ruộng kéo dài như nhiều năm trước.

Thay vào đó là những thửa ruộng gieo sạ theo cụm, hàng lúa thưa đều, mặt ruộng khô – ướt luân phiên, máy móc cơ giới hoạt động nhịp nhàng theo một quy trình được “lập trình” sẵn, với sự dẫn dắt của các HTX nông nghiệp.

Năm 2024, HTX nông nghiệp Phước Hảo (xã Hưng Mỹ) được Bộ Nông nghiệp và Môi trường lựa chọn triển khai thí điểm mô hình canh tác lúa phát thải thấp đến năm 2030. Diện tích ban đầu chỉ 50 ha, với 46 thành viên tham gia, song đây lại là “phòng thí nghiệm” quan trọng để kiểm nghiệm một cách làm lúa hoàn toàn khác so với tập quán cũ.

Điểm mấu chốt không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà ở cách tổ chức sản xuất. Thông qua HTX, các hộ thành viên và nông dân liên kết lần đầu tiên được sản xuất trên một cánh đồng lớn, áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật từ gieo sạ, tưới tiêu, bón phân đến thu hoạch và sau thu hoạch. Lượng giống được giảm mạnh, chỉ còn 60–70 kg/ha nhờ áp dụng sạ cụm, giúp ruộng lúa thông thoáng, giảm sâu bệnh và giảm chi phí đầu vào.

Song song đó, HTX Phước Hảo được đầu tư đồng bộ hệ thống cơ giới hóa, từ máy gặt đập liên hợp, lò sấy lúa, máy bay phun thuốc bảo vệ thực vật, đến máy xay xát, rê lúa và máy sạ hàng theo cụm. Đây chính là điều mà từng hộ nông dân riêng lẻ khó có khả năng đầu tư.

Khi “đứng chung dưới mái nhà HTX”, những thiết bị hiện đại ấy trở thành tài sản dùng chung, giúp chuẩn hóa quy trình sản xuất và giảm đáng kể chi phí.

Đặc biệt, quy trình tưới ngập – khô xen kẽ được áp dụng nghiêm ngặt. Không còn việc giữ nước liên tục trên ruộng lúa, lượng nước tưới được tiết giảm đáng kể, đồng thời góp phần giảm phát thải khí metan, một trong những nguồn phát thải lớn nhất trong sản xuất lúa nước.

Theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, sau ba vụ triển khai, các mô hình chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đã giúp giảm phát thải khí nhà kính từ 2–12 tấn CO₂/ha. Nhưng với nông dân, con số thuyết phục nhất vẫn là thu nhập.

Thanh long tăng giá dịp cận Tết, nông dân dự tính “bỏ túi” cả trăm triệu đồng

Trong vụ hè thu 2025, mô hình tại HTX Phước Hảo tiếp tục được triển khai trên diện tích 50 ha với 34 hộ nông dân tham gia. Kết quả cho thấy năng suất lúa tăng khoảng 0,5 tấn/ha so với sản xuất truyền thống, chi phí giảm 10–15%. Lợi nhuận theo đó tăng thêm từ 6–9 triệu đồng/ha/vụ.

“Áp dụng sạ thưa, gieo sạ theo cụm, tưới ngập khô xen kẽ và cơ giới hóa đồng bộ đã thay đổi hẳn cách làm lúa của bà con. Không chỉ lời hơn, mà ruộng lúa cũng ‘khỏe’ hơn, ít sâu bệnh, ít ô nhiễm”, ông Trương Hòa Thuận, Giám đốc HTX Phước Hảo, chia sẻ.

Đánh giá của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long cũng cho thấy bức tranh tích cực, năng suất lúa trong các mô hình đạt bình quân 6,5–7 tấn/ha (lúa tươi); chi phí sản xuất giảm 15–17%; lợi nhuận tăng 20–30%. Quan trọng hơn, hạt gạo làm ra đạt chất lượng cao, an toàn và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và xuất khẩu.

Không chỉ dừng lại ở Phước Hảo, mô hình lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang được nhân rộng tại nhiều HTX khác trên địa bàn tỉnh. Đến nay, Vĩnh Long đã triển khai gần 5.000 ha lúa theo Đề án một triệu ha, trong đó có gần 4.800 ha được nhân rộng với sự tham gia của 30 HTX.

HTX Dịch vụ nông nghiệp Châu Hưng (xã Hưng Mỹ) là một ví dụ điển hình. Tham gia mô hình từ vụ thu đông 2024 với 80 ha, đến vụ thu đông 2025, diện tích đã mở rộng lên 150 ha. Mỗi năm, HTX tổ chức sản xuất hai vụ, áp dụng quy trình giảm phát thải gắn với sử dụng phân bón hợp lý và tăng tỷ lệ phân hữu cơ.

Theo ông La Quốc Yên, Giám đốc HTX Châu Hưng, HTX đóng vai trò then chốt trong việc tổ chức đầu vào cho nông dân. Thành viên tham gia mô hình được hỗ trợ 30% chi phí phân bón; giống và phân hữu cơ do HTX chủ động cung ứng, trong đó phân hữu cơ chiếm khoảng 70%. Quy trình canh tác giúp giảm 30–40% lượng phân hóa học so với trước.

Chi phí sản xuất giảm khoảng 15%. Lợi nhuận tăng từ 1,8 triệu đồng lên 2,2–2,3 triệu đồng mỗi công mỗi vụ. Đặc biệt, giá lúa bán ra cao hơn thị trường từ 500–1.500 đồng/kg, tùy chất lượng

Ông La Quốc Yên Giám đốc HTX Châu Hưng

Đằng sau những con số ấy là cả một quá trình “đổi vai” của HTX, từ chỗ chỉ làm dịch vụ thủy lợi, thu mua nhỏ lẻ, sang vai trò tổ chức sản xuất, liên kết thị trường, chuyển giao kỹ thuật và từng bước xây dựng vùng nguyên liệu lớn, ổn định.

Dù đạt được những kết quả ban đầu tích cực, việc phát triển cánh đồng lớn lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Vĩnh Long vẫn đối mặt không ít thách thức. Sản xuất lúa tại địa phương vẫn còn manh mún, liên kết giữa nông dân – HTX – doanh nghiệp chưa thật sự chặt chẽ.

Một hạn chế lớn khác là sản phẩm lúa gạo chưa xây dựng được thương hiệu mạnh, thiếu doanh nghiệp “đầu tàu” cùng hệ thống kho chứa, máy móc quy mô lớn để nâng cao giá trị sau thu hoạch.

Trong bối cảnh thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, phát thải và tiêu chuẩn xanh, đây là bài toán không dễ giải nếu chỉ dựa vào nỗ lực đơn lẻ của nông dân.

Nhìn về phía trước, ngành nông nghiệp Vĩnh Long xác định rõ các vùng trọng điểm để đầu tư phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, giảm phát thải. Mục tiêu đến cuối năm 2030, toàn tỉnh có 50.000 ha đạt tiêu chí theo quy định của Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao.

Trong lộ trình hiện thực hóa những mục tiêu đề ra, HTX tiếp tục được xem là lực lượng nòng cốt. Không chỉ là “cánh tay nối dài” của ngành nông nghiệp trong chuyển giao kỹ thuật, HTX còn là nền tảng để tích tụ ruộng đất, tổ chức sản xuất quy mô lớn và kết nối với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị.

Có thể thấy, từ những cánh đồng thí điểm ở Hưng Mỹ, đến nay một bức tranh sản xuất lúa mới đang dần hình thành ở Vĩnh Long, hiệu quả hơn về kinh tế, thân thiện hơn với môi trường và bền vững hơn cho tương lai.

Và ở trung tâm của bức tranh nông nghiệp ngày càng khởi sắc ở Vĩnh Long, vai trò của các HTX ngày càng được khẳng định, không chỉ là người “gom ruộng”, mà còn là đầu tàu dẫn dắt thành viên và nông dân liên kết bước vào hành trình làm lúa xanh, sạch và có giá trị cao.