Theo thống kê, tính đến tháng 5/2026, cả nước có hơn 1.062 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Trong đó, nhóm doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm khoảng 65-70% tổng số doanh nghiệp toàn nền kinh tế, doanh nghiệp nhỏ chiếm 25-28%, doanh nghiệp vừa chỉ chiếm khoảng 1,5-2%.

Từ "bẫy" quy mô nhỏ

Có thể thấy, năng lực cạnh tranh của nền kinh tế phụ thuộc không nhỏ vào sự phát triển, quy mô của doanh nghiệp. Tuy nhiên, một thực trạng đang diễn ra hiện nay đó là sự vắng bóng của các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn.

Như tại Đồng bằng sông Cửu Long, thống kê cho thấy có đến 99% tổng số doanh nghiệp tại đây là quy mô vừa và nhỏ (SMEs), trong đó doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm áp đảo với 87,8%, doanh nghiệp nhỏ chiếm 9,5%, trong khi tỷ lệ doanh nghiệp vừa chỉ vỏn vẹn 1,8% và doanh nghiệp lớn là 0,9%.

Dù ĐBSCL là một vùng kinh tế lớn trên cả nước, đóng góp trên 90% sản lượng gạo xuất khẩu, khoảng 65% sản lượng thủy sản và 70% sản lượng trái cây của cả nước, nhưng mức độ phức hợp của sản phẩm hàng hóa lại rất thấp.

Theo đánh giá của các chuyên gia, việc doanh nghiệp nhỏ về quy mô, khó lớn mạnh thành những doanh nghiệp vừa và lớn là do gặp nhiều khó khăn trong nguồn nhân lực, năng suất lao động thấp, chi phí logistics quá cao (chiếm đến 20-25% giá thành)… khiến lợi nhuận của doanh nghiệp bị bào mòn.

Bà Ngô Tường Vy, Tổng Giám đốc Công ty Chánh Thu, cho biết 70% hàng hoá ở ĐBSCL phải đi vòng qua TPHCM/Cát Lái khiến chi phí vận chuyển cao, đồng thời gia tăng thời gian giao hàng hóa.

Bà Phạm Thị Ngọc Hà, Tổng Giám đốc Công ty TNHH San Hà, cho biết mục tiêu của doanh nghiệp là tiếp tục mở rộng thị trường xuất khẩu nhưng việc tiếp cận các chính sách hỗ trợ, nhất là về tài chính còn chưa thực sự thuận lợi.

Những khó khăn này khiến không ít doanh nghiệp khi gặp các biến động từ thị trường đã phải co hẹp quy mô, khó có thể lớn mạnh. Như Công ty Gỗ Đức Thành có thời điểm gặp tình trạng các đơn hàng từ thị trường Mỹ và EU đòi hỏi khắt khe hơn về chứng chỉ bền vững, doanh nghiệp này đã phải thu hẹp quy mô sản xuất, giảm bớt giờ làm của người lao động và tinh gọn bộ máy quản lý.

Ông Trần Biên Cương, Phó Trưởng phòng Kinh doanh Công ty CP Supe Phốt phát và Hóa chất Lâm Thao, cho biết trong điều kiện nguồn nguyên liệu sản xuất phân bón tăng giá và luôn trong tình trạng khan hiếm khiến doanh nghiệp bị áp lực không hề nhỏ. Từ đây yêu cầu doanh nghiệp phải linh hoạt trong khâu quản lý, tiêu thụ, nhập hàng hoá…

Những thực tế này cho thấy, nền kinh tế hiện nay chưa có nhiều doanh nghiệp đủ lớn để tổ chức chuỗi cung ứng, áp dụng công nghệ và đưa nông sản, hàng hoá Việt tiến sâu vào các thị trường cao cấp.

Đến  bứt phá quy mô nhờ liên kết HTX

Để giải quyết bài toán cốt lõi này, các chuyên gia kinh tế hàng đầu đã chỉ ra rằng, động lực không nằm ở việc gia tăng số lượng doanh nghiệp một cách đơn thuần, mà nằm ở việc làm sao giúp các doanh nghiệp thay đổi từ sản xuất thô, quy mô nhỏ lẻ sang làm kinh tế tích hợp. Trong đó, trục chiến lược mới phải quan tâm là sự kết hợp giữa doanh nghiệp đầu chuỗi  và các HTX liên kết.

Chuyên gia kinh tế Vũ Thành Tự Anh, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, nhận định phát triển doanh nghiệp vừa và lớn đứng đầu chuỗi không có nghĩa là loại bỏ nông hộ hay HTX mà là tổ chức họ lại bằng hợp đồng, tiêu chuẩn, dữ liệu và chia sẻ rủi ro minh bạch thông qua một doanh nghiệp có năng lực thương mại và thị trường dẫn dắt.

Sự liên kết này mang lại lợi ích kép, hóa giải các nút thắt nội tại cho cả doanh nghiệp và HTX. Đối với doanh nghiệp, HTX giúp doanh nghiệp giải quyết bài toán "manh mún, nhỏ lẻ, tự phát" của nền nông nghiệp hộ cá thể.

Thay vì phải làm việc với hàng ngàn nông dân đơn lẻ, doanh nghiệp chỉ cần ký hợp đồng kinh tế và giám sát tiêu chuẩn thông qua một đầu mối là HTX. Điều này đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định về cả số lượng lẫn chất lượng, giảm thiểu chi phí giao dịch và kiểm định, từ đó giúp doanh nghiệp yên tâm tích lũy vốn để đầu tư vào chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng quy mô.

Đối với HTX và nông dân, khi tham gia chuỗi giá trị do doanh nghiệp dẫn dắt, HTX được tiếp cận với tư duy quản trị hiện đại, tiêu chuẩn quốc tế, công nghệ số hóa và đặc biệt là cơ chế tài chính dựa trên dòng tiền hợp đồng (thay vì phụ thuộc vào tài sản thế chấp truyền thống). Lúc này, các sản phẩm sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế sẽ thuận lợi xuất khẩu vào các thị trường cao cấp.

Hiện nay, đã có doanh nghiệp tiên phong, biến tài nguyên bản địa thành lợi thế cạnh tranh bền vững thông qua liên kết với HTX để cùng  thực hiện kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số.

Câu chuyện của Công ty cổ phần Ecoka là một ví dụ. Tận dụng sức mạnh của thương mại điện tử xuyên biên giới và các nguyên tắc xanh (ESG), Ecoka đã tổ chức lại chuỗi sản xuất bằng cách liên kết với 15 HTX và hơn 1.000 hộ nông dân, nhóm thợ thủ công địa phương sản xuất thủ công mỹ nghệ.

Ecoka đóng vai trò đầu tàu định hướng thiết kế, kiểm soát chất lượng và lo đầu ra trên thị trường quốc tế, trong khi người dân, thành viên HTX tập trung sản xuất theo tiêu chuẩn bền vững.

Mô hình này giúp tăng thu nhập cho nông dân, thành viên HTX  khoảng 200%, đồng thời giúp doanh thu của chính Ecoka tăng trưởng gấp ba lần chỉ trong vòng một năm.

Từ thực tiễn chỉ ra rằng, khi doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích với HTX và nông dân, họ không những tự tạo ra bệ phóng để bứt phá về quy mô tài sản, doanh thu mà còn kiến tạo nên sự thịnh vượng cho cả cộng đồng địa phương.

Do đó, để doanh nghiệp có thể liên kết hiệu quả với vùng nguyên liệu của các HTX, các chuyên gia cho rằng Nhà nước và các tập đoàn lớn cần đầu tư vào hạ tầng một cách có hệ thống gồm mạng lưới logistics lạnh, trung tâm kiểm định chất lượng quốc tế, hạ tầng số dùng chung và truy xuất nguồn gốc. Đây mới là chìa khóa giúp chuyển hóa nguyên liệu thô thành sản phẩm giá trị cao.

Bên cạnh đó, cần xóa bỏ rào cản thế chấp tài sản mà các ngân hàng áp dụng lâu nay. Ngân hàng cần áp dụng cơ chế tài chính chuyển đổi, giải ngân dựa trên dữ liệu chuỗi giá trị, lịch sử vùng trồng của HTX và hợp đồng bao tiêu đầu ra của doanh nghiệp đầu chuỗi. Điều đó giúp doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nâng cấp công nghệ và xanh hóa chuỗi cung ứng để dẫn dắt các HTX.

Huyền Trang