Nhìn lại giai đoạn năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, nền kinh tế thế giới liên tục hứng chịu những cú sốc lớn. Các cuộc xung đột địa chính trị kéo dài tại Trung Đông và Đông Âu chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, kéo theo cuộc khủng hoảng vận tải biển.

Ảnh hưởng từ biến động toàn cầu

Chi phí logistics, đặc biệt là cước container đi các thị trường trọng điểm như Mỹ và Liên minh Châu Âu (EU), có thời điểm tăng từ 200- 300%.

Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit), khi xung đột Trung Đông xảy ra, giá cước vận tải biển đối với các container hàng lạnh (trái cây, nông sản tươi) đã bị đẩy từ mức 1.500 USD lên khoảng 4.000 USD/container. Việc này tạo ra khó khăn chồng khó khăn vì hàng lạnh vừa gánh cước cao, vừa chịu áp lực thời gian di chuyển kéo dài thêm 10 - 20 ngày.

Không dừng lại ở đó, tình trạng lạm phát gia tăng khiến người tiêu dùng phương Tây thắt chặt chi tiêu. Đi liền với đó là các rào cản kỹ thuật về bảo vệ môi trường, tiêu chuẩn xanh bắt đầu thực thi nghiêm ngặt.

Phân tích về thực trạng này, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế nhận định thị trường toàn cầu hiện nay không còn vận hành theo cách cũ. Mọi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều có thể bị tác động theo hướng tiêu cực bất cứ lúc nào bởi các yếu tố phi kinh tế. Nếu nông sản Việt Nam vẫn tiếp tục dựa vào xuất khẩu thô, cạnh tranh bằng giá rẻ và phụ thuộc vào thương lái trung gian thì rất khó tham gia thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, trong nguy luôn có cơ. Khi một số chuỗi cung ứng cũ bị đứt gãy, nhiều tập đoàn bán lẻ quốc tế lớn có xu hướng dịch chuyển dòng vốn và tìm kiếm các vùng nguyên liệu thay thế ổn định hơn. Trong đó, nông nghiệp Việt Nam với lợi thế đa dạng sinh học, khí hậu trải dài và hệ thống 16 Hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết – đang đứng trước cơ hội trở thành mắt xích chiến lược trong chuỗi giá trị toàn cầu mới.

Bến đậu từ chuỗi giá trị

Để hóa giải những biến động bên ngoài, câu trả lời được các chuyên gia hướng đến chính là việc củng cố nội lực bằng các chuỗi giá trị bền vững.

Tiêu biểu như Công ty TNHH Trà Vinh Farm (Sokfarm), đơn vị hoạt động theo phương thức liên kết chuỗi chặt chẽ với các hộ nông dân và thành viên HTX tại Trà Vinh để nâng tầm giá trị cây dừa bản địa.

Bí quyết để chuỗi giá trị của Sokfarm đứng vững trước bão lốc thị trường chính là tính chính ngạch và tiêu chuẩn hóa. Doanh nghiệp đã áp dụng công nghệ cô đặc chân không ở nhiệt độ thấp nhằm giữ vẹn nguyên khoáng chất và hương vị tự nhiên của mật hoa dừa. Đặc biệt, Sokfarm đã có 4 chứng nhận hữu cơ quốc tế khắt khe nhất hiện nay bao gồm: USDA (Mỹ), EU (Châu Âu), JAS (Nhật Bản) và Canada Organic.

Khi chi phí logistics tăng cao, giá trị gia tăng lớn từ các sản phẩm chế biến sâu (như đường mật hoa dừa, nước tương mật hoa dừa, giấm mật hoa dừa...) đã bù đắp được chi phí vận chuyển, giúp biên lợi nhuận của doanh nghiệp này được bảo toàn.

Còn tại HTX Điều hữu cơ Truecoop, các thành viên tập trung xây dựng chuỗi giá trị hữu cơ bằng cách vận động hàng trăm hộ nông dân tuân thủ quy trình canh tác nghiêm ngặt. Nhờ chủ động được vùng nguyên liệu sạch đạt chuẩn quốc tế và đầu tư hệ thống chế biến sâu (chế biến hạt điều, atiso, dứa...), Truecoop đã biến những nông sản thô thành sản phẩm cao cấp, có mặt trên kệ của các siêu thị lớn tại châu Âu, Mỹ và Nhật Bản.

Sự thành công của các mô hình này không phải là cá biệt, mà là một phần trong sự chuyển dịch của cả ngành nông nghiệp Việt Nam. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông – lâm – thủy sản của Việt Nam đạt con số kỷ lục 70,09 tỷ USD. Bước sang năm 2026, ngành nông nghiệp kiên định đặt mục tiêu bứt phá lên ngưỡng 73 – 74 tỷ USD.

Điều đáng nói là cơ cấu xuất khẩu đã có sự thay đổi rõ rệt: Tỷ trọng nông sản chế biến sâu và nông sản có chứng nhận bền vững, chứng nhận hữu cơ tăng trưởng 18% so với cùng kỳ. Điều này minh chứng rằng tư duy làm chuỗi giá trị đã bắt đầu được HTX, doanh nghiệp ứng dụng trong thực tiễn và phát huy hiệu quả kinh tế rõ rệt.

Theo báo cáo định hướng thị trường toàn cầu, quy mô thị trường thực phẩm hữu cơ thế giới dự kiến sẽ tăng từ 286,4 tỷ USD (năm 2025) lên mức 1.050 tỷ USD vào năm 2034, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) đạt gần 14%. Việc các chuỗi giá trị nông sản Việt đón đầu xu hướng này không chỉ giúp gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn nâng cao vị thế thương hiệu quốc gia.

Ông Phạm Đình Ngãi, Founder & CEO Sokfarm, cho biết trong một thế giới biến động, nếu HTX và doanh nghiệp chỉ bán nguyên liệu thô thì chính HTX và doanh nghiệp đó dễ bị thay thế nhất. Nhưng khi HTX/doanh nghiệp bán một giải pháp tiêu dùng xanh, một sản phẩm có câu chuyện nhân văn về cộng đồng và đạt chuẩn quốc tế sẽ có quyền thương lượng giá.

Bà Nguyễn Thị Mỹ Ngân, Thành viên HĐQT HTX Truecoop - Giám đốc Công ty TNHH Viethaus, cho biết HTX không chỉ bán hạt điều và các sản phẩm chế biến từ hạt điều mà còn bán giải pháp thay thế nguồn liệu liệu chất lượng cao cho các nhà máy, xí nghiệp thực phẩm và người tiêu dùng có ý thức bảo vệ sức khỏe trên toàn cầu.

Dù đã có những HTX, doanh nghiệp phát triển hiệu quả theo mô hình chuỗi giá trị, nhưng thực tế cho thấy, chuỗi giá trị nông sản Việt Nam vẫn tồn tại nhiều nút thắt. Tình trạng manh mún, nhỏ lẻ, mạnh ai nấy làm vẫn còn. Mối liên kết giữa doanh nghiệp và các HTX, tổ hợp tác đôi khi còn lỏng lẻo, hiện tượng bẻ kèo khi giá thị trường biến động vẫn xảy ra ở một số nơi.

Để giải quyết bài toán này, vai trò của các HTX kiểu mới được nhận định là vô cùng quan trọng. HTX chính là cầu nối đại diện cho nông dân để đàm phán với doanh nghiệp, tổ chức lại sản xuất theo hướng đồng nhất về chất lượng và quy trình.

Các chuyên gia cho rằng, để thích ứng với một thế giới biến động, HTX không thể đứng ngoài cuộc chơi công nghệ và tiêu chuẩn. Do đó, cần thúc đẩy các mô hình HTX liên kết dọc với doanh nghiệp đầu kéo. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò định hướng thị trường, nghiên cứu R&D và xuất khẩu; còn HTX giữ vai trò quản lý thành viên, giám sát quy trình canh tác đạt chuẩn sạch, hữu cơ.

“Chỉ có sự phân vai chuyên nghiệp như vậy mới tạo ra một chuỗi giá trị đủ sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài, bà Nguyễn Thị Mỹ Ngân nhấn mạnh.

Còn theo anh Phạm Đình Ngãi, chuỗi giá trị bền vững là khi nông dân/HTX, doanh nghiệp và khách hàng cùng hưởng lợi. Điều này cũng giúp nông sản Việt Nam không mất thế cạnh tranh khi thị trường biến động.

Huyền Trang