Nhiều thập kỷ qua, mặt trái của tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực sản xuất đã biến không ít dòng sông của Hà Nội thành nơi chứa rác thải.

Khơi thông "điểm nghẽn" sông Cầu Bây

Ô nhiễm nguồn nước không chỉ làm suy giảm chất lượng sống của người dân mà còn trở thành rào cản vô hình, triệt tiêu nhiều cơ hội phát triển kinh tế dịch vụ, du lịch và nông nghiệp sinh thái.

Chính vì vậy, việc hồi sinh các dòng sông nội và ngoại đô hiện nay không còn là nhiệm vụ xử lý môi trường đơn thuần, mà đã trở thành mệnh lệnh kinh tế cấp bách để Hà Nội hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh.

Chiều ngày 1/7/2026, tại cuộc họp rà soát tiến độ, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường đã chính thức thống nhất lịch khởi công Dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây vào ngày 17/7/2026. Đây được coi là dự án xử lý ô nhiễm môi trường sông đầu tiên của Hà Nội được triển khai mạnh mẽ tại khu vực ngoại thành, mang theo kỳ vọng giải quyết dứt điểm bài toán ô nhiễm nguồn nước mặt tại khu vực phía Đông Thành phố.

Sông Cầu Bây từ lâu đã là hệ thống tiêu thoát nước và phục vụ tưới tiêu nông nghiệp cốt lõi cho quận Long Biên và huyện Gia Lâm (cũ).

Tuy nhiên, cùng với tốc độ gia tăng dân số và sự phát triển của các cụm công nghiệp, dòng sông này phải gánh lượng nước thải sinh hoạt và sản xuất khổng lồ chưa qua xử lý đầy đủ. Việc dòng sông bị "nghẹt thở" đã trực tiếp làm giảm năng suất cây trồng của các vùng nông nghiệp ven sông, đồng thời hạn chế khả năng thu hút các dự án đô thị sinh thái cao cấp tại khu vực Đông Anh, Gia Lâm.

Để khơi thông điểm nghẽn này, Hà Nội đã lựa chọn phương thức đối tác công tư (PPP) – một giải pháp đột phá nhằm huy động nguồn lực tài chính và công nghệ từ khu vực tư nhân, giảm tải cho ngân sách nhà nước.

Tính đến đầu tháng 7/2026, dự án đã ghi nhận những tín hiệu rất tích cực về mặt hạ tầng kỹ thuật và giải phóng mặt bằng. Nhà đầu tư hiện đã tiếp nhận mặt bằng Nhà máy Phúc Lợi; đồng thời, khoảng 95% tuyến thu gom nước thải có tổng chiều dài lên tới 85 km đã sẵn sàng bàn giao.

Với phương châm "có mặt bằng đến đâu, thi công đến đó" được lãnh đạo Thành phố quán triệt, dự án được kỳ vọng sẽ hoàn thành đúng tiến độ, tạo ra một mạng lưới gom và xử lý nước thải khép kín, ngăn chặn nguồn ô nhiễm ngay từ gốc trước khi đổ ra lòng sông.

Sự quyết liệt này cho thấy Hà Nội không còn chấp nhận việc chậm trễ trong các dự án hạ tầng môi trường cốt lõi.

Giá trị gia tăng của dòng sông xanh

Nhìn từ góc độ kinh tế, một dòng sông bị ô nhiễm sẽ kéo theo nhiều giá trị bị khép lại (du lịch, văn hoá, nông nghiệp bền vững…), thậm chí là phát sinh chi phí âm thầm như chi phí y tế, chi phí xử lý hệ lụy môi trường...

Ngược lại, khi dòng sông được hồi sinh sẽ tạo ra một chuỗi giá trị gia tăng liên hoàn cho nền kinh tế đô thị và nông thôn quanh khu vực.

Thứ nhất là sự hồi sinh của kinh tế nông nghiệp tuần hoàn và an toàn tại ngoại thành. Nước sông Cầu Bây sau khi được xử lý đạt chuẩn sẽ cung cấp nguồn nước tưới an toàn cho hàng ngàn héc ta rau màu, cây ăn quả đặc sản tại Gia Lâm và các vùng lân cận.

Trong bối cảnh người tiêu dùng và các chuỗi phân phối hiện đại đòi hỏi khắt khe về tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP hay mã số vùng trồng, nguồn nước sạch chính là một trong những điều kiện quan trọng để nông sản Hà Nội nâng cao giá trị thương mại, giúp các HTX nông nghiệp kiểu mới tự tin tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc HTX Nông nghiệp Văn Đức (Gia Lâm) cho biết đối với những người làm nông nghiệp, nguồn nước mặt từ hệ thống sông Cầu Bây có vai trò quan trọng. Thế nhưng, tình trạng ô nhiễm những năm qua khiến sản xuất nông nghiệp  luôn bấp bênh. HTX phải bỏ thêm chi phí để đầu tư hệ thống giếng khoan sâu, xây bể lọc lắng nhằm chủ động nguồn nước sạch tưới rau an toàn. Chi phí sản xuất vì thế bị đội lên đáng kể.

Nếu được xử lý, hệ thống sông Cầu Bây không chỉ có nhiệm vụ quan trọng trong việc cấp nước sản xuất nông nghiệp mà còn giải quyết bài toán tiêu úng, hạn chế rủi ro cho sản xuất.

Bên cạnh đó, khi môi trường dòng sông được giải quyết sẽ thu hút được dòng vốn đầu tư vào bất động sản xanh và dịch vụ thương mại.

Thực tế tại các đô thị lớn trên thế giới cho thấy, các dải không gian ven sông luôn là khu vực có giá trị kinh tế cao nhất nếu được quy hoạch tốt. Việc làm sạch sông Cầu Bây sẽ biến hai bờ dòng sông thành trục cảnh quan, thu hút các dự án đô thị thông minh, tổ hợp dịch vụ và không gian sinh hoạt công cộng.

Kinh tế dịch vụ bờ sông, từ các quán cà phê, nhà hàng, không gian nghệ thuật đến dịch vụ giải trí nhẹ… sẽ phát triển, tạo công ăn việc làm và nguồn thu thuế bền vững cho địa phương.

Đặc biệt, việc áp dụng phương thức PPP tại dự án này mở ra một mô hình quản trị đô thị mới cho Hà Nội.

Nhà đầu tư tư nhân khi tham gia không chỉ xây dựng nhà máy mà còn có trách nhiệm vận hành, bảo trì hệ thống đạt hiệu quả tối ưu để thu hồi vốn.

Bản thân dòng nước thải sau xử lý hoặc bùn thải hữu cơ từ nhà máy cũng có thể được tái chế thành tài nguyên (nước tái sử dụng cho công nghiệp, phân bón vi sinh cho nông nghiệp), hiện thực hóa mô hình kinh tế tuần hoàn ngay trong lòng một dự án môi trường.

Chiến lược dài hạn

Sông Cầu Bây chỉ là một trong chiến lược tổng thể mang tính tham vọng hơn của Hà Nội đó là hồi sinh toàn bộ hệ thống sông nội đô và cận nội đô như sông Tô Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy, sông Kim Ngưu. Để những dòng sông này thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững, Thành phố đang xây dựng một tư duy quy hoạch tích hợp giữa môi trường và kinh tế.

Việc làm sạch các dòng sông phải đi đôi với tái cấu trúc không gian kinh tế. Không gian dọc các dòng sông nội đô sau khi được cải tạo cải thiện cảnh quan sẽ là nơi lý tưởng để phát triển "kinh tế ban đêm" và "kinh tế du lịch đường thủy".

Nếu hình thành được tour du lịch dọc sông Tô Lịch hay sông Kim Ngưu kết nối các làng nghề cổ, các điểm di sản văn hóa của Thăng Long – Hà Nội thì sẽ là sản phẩm du lịch độc đáo, giữ chân du khách dài ngày hơn và kích thích tiêu dùng nội địa.

Bên cạnh đó, việc khôi phục các dòng sông còn hỗ trợ đắc lực cho chiến lược phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp và HTX trên địa bàn.

Khi môi trường sinh thái được đảm bảo, rủi ro về ô nhiễm nguồn nước trong sản xuất bị loại trừ, các doanh nghiệp sẽ dễ dàng đáp ứng các tiêu chí ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) – một điều kiện bắt buộc để tiếp cận các nguồn tín dụng xanh và các thị trường xuất khẩu cao cấp như EU hay Mỹ.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hành trình hồi sinh các dòng sông không thể thiếu vai trò của chế tài giám sát. Cùng với việc xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung, Hà Nội cần thắt chặt quy định, buộc các cơ sở sản xuất, các cụm công nghiệp dọc lưu vực sông phải lắp đặt hệ thống quan trắc tự động và xử lý nước thải nội bộ đạt chuẩn trước khi xả vào hệ thống thu gom chung. Kinh tế gắn với môi trường bền vững phải dựa trên nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả chi phí xử lý.

Việc Hà Nội khởi công dự án sông Cầu Bây vào ngày 17/7/2026 chính là lời khẳng định mạnh mẽ rằng Thành phố không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế nóng. Những dòng sông xanh được khơi thông dòng chảy sẽ chính cơ sở phát triển một nền kinh tế Thủ đô xanh, hiện đại, nhân văn và bền vững trong tương lai.

Tùng Lâm