Từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, phụ thuộc kinh nghiệm truyền thống, nhiều HTX đã chủ động chuyển mình theo hướng ứng dụng khoa học – công nghệ, từng bước xây dựng nền tảng quản trị hiện đại, gia tăng giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường.

Song hành với tiến trình đó, yêu cầu về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), xây dựng thương hiệu và hình thành văn hóa đổi mới sáng tạo cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Thực tiễn cho thấy, chuyển đổi số và SHTT không phải là hai câu chuyện tách rời, mà đang hội tụ thành một “đòn bẩy kép”, giúp nâng tầm sản phẩm OCOP, tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững cho khu vực kinh tế hợp tác, HTX trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Một trong những minh chứng cho xu hướng này là câu chuyện của HTX Đắk Ka (xã Quảng Tín, tỉnh Lâm Đồng). Trước đây, toàn bộ quy trình sản xuất cà phê của HTX chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thủ công, từ lựa chọn nguyên liệu, phơi sấy đến quản lý sản xuất đều thực hiện bằng phương pháp truyền thống, phụ thuộc nhiều vào yếu tố thời tiết và con người.

Tình trạng trên khiến chất lượng sản phẩm thiếu đồng nhất, khó đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường. Nhận thức rõ những hạn chế đó, HTX đã mạnh dạn đầu tư công nghệ, từng bước “số hóa” quy trình sản xuất.

Máy tách màu ứng dụng trí tuệ nhân tạo được HTX đưa vào sử dụng, thay thế hoàn toàn việc phân loại thủ công, giúp nâng cao độ chính xác và giảm thiểu sai sót. Hệ thống nhà kính trong khâu phơi sấy giúp kiểm soát độ ẩm ổn định, hạn chế rủi ro do thời tiết.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ sinh học trong quá trình lên men, sử dụng hệ vi sinh vật có lợi, đã tạo ra hương vị đặc trưng, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm của HTX.

Ở công đoạn rang xay, HTX Đắk Ka sử dụng phần mềm điều khiển tự động theo công thức lập trình sẵn, bảo đảm mỗi mẻ cà phê đạt độ đồng nhất cao. Đây là yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin với người tiêu dùng, nhất là trong bối cảnh thị trường ngày càng chú trọng tính ổn định và truy xuất nguồn gốc.

Không dừng lại ở sản xuất, HTX Đắk Ka còn chuyển khoảng 50% hoạt động quản trị sang môi trường số như họp trực tuyến, quản lý dữ liệu trên nền tảng điện tử, trao đổi công việc qua các ứng dụng số. Việc này giúp tiết kiệm từ 20–30% chi phí vận hành, đồng thời nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản trị.

Trong lĩnh vực thương mại, HTX Đắk Ka tận dụng các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook, Zalo, xây dựng website, fanpage và tích hợp mã QR truy xuất nguồn gốc.

Các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini được thành viên HTX ứng dụng trong sáng tạo nội dung, chăm sóc khách hàng và marketing, góp phần chuyên nghiệp hóa hình ảnh sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ.

Nhờ những bước đi này, sản phẩm cà phê của HTX đã đạt OCOP 3 sao và từng bước khẳng định vị thế trên thị trường. Quan trọng hơn, mô hình này cho thấy một hướng đi rõ ràng, chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà là nền tảng cốt lõi để nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm.

Trên phạm vi toàn tỉnh Lâm Đồng, bức tranh chuyển đổi số trong khu vực HTX đang có những chuyển biến tích cực. Với 1.223 HTX, trong đó 970 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong tổ chức sản xuất, liên kết chuỗi giá trị và tiêu thụ nông sản.

Hiện có 109 HTX và 20 tổ hợp tác sở hữu sản phẩm OCOP, với 179 sản phẩm đạt 3 sao và 12 sản phẩm đạt 4 sao. Đáng chú ý, 235 HTX và tổ hợp tác đã tham gia chuỗi liên kết với hơn 14.000 hộ thành viên. Quy mô ngày càng mở rộng kéo theo yêu cầu cao hơn về quản trị minh bạch, kiểm soát chất lượng và kết nối thị trường.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành lựa chọn không thể trì hoãn. Việc ứng dụng công nghệ giúp HTX kiểm soát chặt chẽ quy trình sản xuất, từ vùng nguyên liệu đến chế biến, đóng gói và phân phối. Các hệ thống truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, phần mềm quản lý sản xuất không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành mà còn đáp ứng yêu cầu của các thị trường khó tính.

Đồng thời, công nghệ số giúp HTX tối ưu chi phí, giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, việc tham gia các nền tảng thương mại điện tử mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng, giảm khâu trung gian, gia tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm.

Không chỉ dừng lại ở lợi ích kinh tế, chuyển đổi số còn góp phần thúc đẩy phát triển bền vững. Các công nghệ sinh học, công nghệ xanh giúp giảm thiểu tác động môi trường, tiết kiệm tài nguyên và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với chiến lược phát triển tài sản trí tuệ. Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở chất lượng vật chất, mà còn ở thương hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì và các yếu tố sáng tạo.

Đối với sản phẩm OCOP, việc đăng ký và bảo hộ quyền SHTT có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là “lá chắn” giúp bảo vệ sản phẩm trước nguy cơ bị làm giả, làm nhái, đồng thời là “đòn bẩy” để gia tăng giá trị, tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Thực tế cho thấy, nhiều HTX trên cả nước đã bắt đầu quan tâm hơn đến việc xây dựng thương hiệu, thiết kế bao bì, đăng ký nhãn hiệu và áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Tuy nhiên, mức độ nhận thức và triển khai vẫn chưa đồng đều. Không ít HTX còn xem nhẹ vai trò của SHTT, dẫn đến tình trạng sản phẩm có chất lượng nhưng chưa tạo được dấu ấn trên thị trường.

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, nguy cơ xâm phạm quyền SHTT càng gia tăng. Nếu không có chiến lược bảo hộ bài bản, sản phẩm OCOP rất dễ bị “đánh cắp” giá trị, làm suy giảm uy tín và lợi thế cạnh tranh.

Do đó, việc nâng cao nhận thức về SHTT trong khu vực HTX là yêu cầu cấp thiết. Không chỉ dừng ở việc đăng ký bảo hộ, các HTX cần chủ động quản trị tài sản trí tuệ, khai thác hiệu quả giá trị thương hiệu, đồng thời không ngừng đổi mới sáng tạo để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Để chuyển đổi số và SHTT thực sự trở thành động lực phát triển, điều quan trọng là phải hình thành được “văn hóa sở hữu trí tuệ” trong khu vực HTX.

Trước hết, cần coi đổi mới sáng tạo là yếu tố cốt lõi trong hoạt động của HTX. Mỗi cải tiến trong quy trình sản xuất, mỗi sáng kiến về sản phẩm hay phương thức kinh doanh đều cần được ghi nhận, bảo hộ và phát huy.

Bên cạnh đó, việc đào tạo, tập huấn về SHTT cho cán bộ quản lý và thành viên HTX cần được đẩy mạnh. Khi hiểu rõ giá trị của tài sản trí tuệ, các HTX sẽ chủ động hơn trong việc xây dựng và bảo vệ thương hiệu.

Các cơ quan quản lý cũng cần hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ HTX trong đăng ký bảo hộ, phát triển thương hiệu và ứng dụng công nghệ. Sự đồng hành này sẽ giúp giảm bớt rào cản, tạo điều kiện để HTX mạnh dạn đầu tư cho đổi mới sáng tạo.

Đồng thời, cần tăng cường kết nối giữa HTX với các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ, nhằm thúc đẩy chuyển giao tri thức, ứng dụng khoa học – công nghệ và phát triển sản phẩm mới.

Nhìn tổng thể, chuyển đổi số và phát triển SHTT đang mở ra một không gian phát triển mới cho khu vực HTX. Từ những mô hình tiên phong như HTX Đắk Ka, có thể thấy rõ rằng khi công nghệ và tri thức được ứng dụng đúng cách, sản phẩm OCOP không chỉ nâng cao về chất lượng mà còn gia tăng giá trị, mở rộng thị trường và khẳng định vị thế.

Đông Phong