Từ một người phụ nữ dân tộc Mông lớn lên giữa khung cửi, với xuất phát điểm gần như bằng không về công nghệ và thị trường, chị Lan không chỉ gây dựng thành công mô hình HTX hiệu quả mà còn góp phần mở ra hướng đi mới cho việc phát triển kinh tế gắn với sở hữu trí tuệ, chuyển đổi số và bảo tồn văn hóa bản địa.

Sinh ra trong một gia đình thuần nông, tuổi thơ của chị Lan gắn liền với những tấm vải thổ cẩm, với từng đường kim mũi chỉ được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Thế nhưng, ngay từ sớm, chị đã nhận ra một nghịch lý, nghề truyền thống dù mang giá trị văn hóa sâu sắc nhưng lại chưa đủ sức nuôi sống người dân. Những sản phẩm thổ cẩm thủ công tinh xảo vẫn chủ yếu được trao đổi ở quy mô nhỏ lẻ, thiếu thương hiệu, thiếu thị trường và đặc biệt là thiếu sự bảo vệ dưới góc độ tài sản trí tuệ.

Chính nhận thức này đã thôi thúc chị bước vào hành trình khởi nghiệp đầy gian nan. Sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, năm 2018, HTX Mường Hoa chính thức được thành lập.

Ngay từ những ngày đầu thành lập HTX, chị Lan đã lựa chọn con đường phát triển dựa trên giá trị cốt lõi là bảo tồn kỹ thuật dệt truyền thống kết hợp với xu hướng tiêu dùng bền vững. Các sản phẩm của HTX được làm hoàn toàn thủ công, sử dụng nguyên liệu tự nhiên như lá chàm, củ nâu, không hóa chất, vừa thân thiện với môi trường vừa giữ được bản sắc văn hóa.

Đây không chỉ là quyết định mang tính đổi mới mà còn thể hiện tư duy tiếp cận theo hướng tiêu chuẩn hóa sản phẩm, từng bước đáp ứng các tiêu chí về chất lượng, an toàn và phát triển bền vững, những yếu tố ngày càng quan trọng trong thương mại hiện đại.

Không dừng lại ở sản xuất, HTX Mường Hoa còn phát triển mô hình du lịch trải nghiệm, nơi du khách được trực tiếp tham gia vào các hoạt động như nhuộm chàm, vẽ sáp ong hay thưởng thức ẩm thực bản địa.

Những trải nghiệm này không chỉ tạo thêm nguồn thu mà còn góp phần “kể câu chuyện” về sản phẩm, một yếu tố quan trọng trong xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị tài sản trí tuệ. Chính việc kết hợp giữa sản phẩm hữu hình và câu chuyện văn hóa đã giúp HTX từng bước định vị được chỗ đứng trên thị trường.

Tuy nhiên, bước ngoặt lớn nhất trong hành trình phát triển của HTX lại đến từ một biến cố không ai mong muốn là đại dịch Covid-19. Khi du lịch đóng băng, nguồn thu chính bị cắt đứt, HTX đứng trước nguy cơ đình trệ.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển đổi mô hình kinh doanh trở nên cấp thiết. Đây cũng là thời điểm chị Lan cùng các thành viên HTX tiếp cận với chuyển đổi số thông qua chương trình GREAT (chương trình liên kết giữa UBND tỉnh Lào Cai và Sơn La với Chính phủ Úc, nhằm hỗ trợ nâng cao quyền năng kinh tế và vai trò lãnh đạo của phụ nữ dân tộc thiểu số tại 2 tỉnh).

Từ chỗ e dè với công nghệ, chị Lan bắt đầu học cách sử dụng mạng xã hội để bán hàng, tự chụp ảnh sản phẩm, viết nội dung, giao tiếp với khách hàng qua các nền tảng trực tuyến.

Điều đáng chú ý là quá trình chuyển đổi này không diễn ra theo cách “nhảy vọt” mà bắt đầu từ những thay đổi nhỏ nhưng có tính hệ thống như ghi chép thu chi, lưu trữ đơn hàng, chăm sóc khách hàng cũ, xây dựng thói quen đăng bài đều đặn.

Chính những yếu tố này đã hình thành nền tảng quản trị dữ liệu, một thành phần quan trọng trong chuyển đổi số và cũng là cơ sở để quản lý, khai thác tài sản trí tuệ trong môi trường số.

Thực tiễn từ HTX Mường Hoa cho thấy, chuyển đổi số trong khu vực kinh tế hợp tác, HTX hoàn toàn có thể triển khai theo hướng “vừa túi tiền”, phù hợp với điều kiện thực tế, không đòi hỏi đầu tư lớn nhưng vẫn mang lại hiệu quả rõ rệt.

VCA hợp tác với SFSI thúc đẩy chuyển đổi số trong HTX

Từ nền tảng đó, chị Lan tiếp tục thực hiện một bước đi chiến lược, chuyển từ bán lẻ sản phẩm sang cung ứng nguyên liệu thổ cẩm tái chế cho ngành thời trang. Đây là sự chuyển đổi mang tính đột phá, không chỉ giúp HTX vượt qua khó khăn trước mắt mà còn đưa mô hình phát triển tiệm cận với xu hướng kinh tế tuần hoàn và thời trang bền vững trên thế giới.

Những mảnh vải vụn, tưởng chừng không còn giá trị, đã được “tái sinh” thành nguyên liệu cho các nhà thiết kế, góp phần giảm thiểu lãng phí và nâng cao giá trị sản phẩm.

Trong quá trình này, yếu tố sở hữu trí tuệ ngày càng thể hiện rõ vai trò nền tảng. Mỗi họa tiết thổ cẩm, mỗi kỹ thuật nhuộm, mỗi câu chuyện văn hóa đều là một dạng tài sản trí tuệ cần được nhận diện, bảo vệ và khai thác hiệu quả.

Việc xây dựng thương hiệu cho HTX, phát triển nội dung song ngữ, kết nối với các nhà thiết kế trong và ngoài nước chính là những bước đi cụ thể nhằm thương mại hóa tài sản trí tuệ, đưa tri thức bản địa tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây là những yếu tố then chốt giúp HTX có thể tiếp cận các thị trường khó tính, đồng thời tạo nền tảng cho việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hoặc các hình thức bảo vệ sở hữu trí tuệ khác trong tương lai.

Một điểm đặc biệt trong câu chuyện của chị Lan là khả năng lan tỏa tri thức và tạo dựng cộng đồng. Từ một cá nhân, chị đã phát triển mạng lưới hơn 300 hộ dân tham gia, không chỉ tại Sa Pa mà còn mở rộng sang nhiều địa phương khác.

Chị trực tiếp chia sẻ kỹ năng sử dụng mạng xã hội, quản lý đơn hàng, xây dựng nội dung cho các thành viên. Quá trình này không chỉ giúp nâng cao năng lực kinh doanh mà còn góp phần hình thành nhận thức về giá trị của tri thức, của thương hiệu và của sở hữu trí tuệ trong cộng đồng. Đây chính là nền tảng để xây dựng văn hóa sở hữu trí tuệ trong khu vực kinh tế tập thể, một yếu tố còn khá mới nhưng có ý nghĩa lâu dài.

Câu chuyện của HTX Mường Hoa cũng cho thấy vai trò quan trọng của các chương trình hỗ trợ như GREAT với sự đồng hành của ban ngành địa phương, hay các tổ chức tư vấn khởi nghiệp trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo ở khu vực nông thôn, miền núi.

Thông qua đào tạo, tập huấn và kết nối nguồn lực, các chương trình này đã giúp người dân từng bước tiếp cận với công nghệ, với thị trường và với các khái niệm mới như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn hóa hay chuyển đổi số. Đây là những yếu tố không thể thiếu để nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế hợp tác, HTX trong bối cảnh hội nhập.

Nhìn rộng hơn, hành trình của chị Sùng Thị Lan phản ánh một xu hướng phát triển tất yếu, khu vực HTX không chỉ dừng lại ở sản xuất truyền thống mà đang từng bước chuyển mình theo hướng hiện đại, gắn với công nghệ, với đổi mới sáng tạo và với quản trị tài sản trí tuệ.

Việc hình thành văn hóa sở hữu trí tuệ không phải là quá trình diễn ra trong ngày một ngày hai, mà cần được tích lũy từ nhận thức, từ thực hành và từ những mô hình cụ thể như HTX Mường Hoa.

Từ một chiếc điện thoại cũ, một người phụ nữ vùng cao đã mở ra con đường phát triển mới cho cả cộng đồng. Đó không chỉ là câu chuyện về ý chí và nghị lực, mà còn là minh chứng cho hiệu quả của việc kết hợp giữa tri thức bản địa và tri thức hiện đại, giữa truyền thống và công nghệ, giữa HTX và sở hữu trí tuệ.

Nhật Minh