Trong bối cảnh đó, chiến lược chuyên biệt hóa theo từng khâu trong chuỗi giá trị, từ bán lẻ, chế biến đến xuất khẩu, đang trở thành xu hướng chủ đạo. Điều này không chỉ cho thấy mức độ trưởng thành của ngành, mà còn đặt ra những vấn đề đáng chú ý về cấu trúc cạnh tranh và dư địa tăng trưởng trong dài hạn.

Bức tranh phân mảnh và sự định vị của từng doanh nghiệp

Sự phát triển của ngành cà phê Việt Nam những năm gần đây cho thấy một thay đổi rõ nét trong cấu trúc thị trường. Thay vì bị chi phối bởi một doanh nghiệp dẫn dắt toàn diện, thị trường hiện vận hành theo hướng phân lớp, với mỗi doanh nghiệp tập trung vào một “lãnh địa” cụ thể trong chuỗi giá trị.

Ở mảng bán lẻ, Highlands Coffee đang thể hiện lợi thế vượt trội về quy mô. Theo báo cáo của Jollibee Foods Corporation - đơn vị sở hữu 60% cổ phần, chuỗi này đạt khoảng 985 cửa hàng vào năm 2024, chủ yếu tập trung tại thị trường nội địa. Quy mô lớn giúp doanh nghiệp duy trì độ phủ rộng và khả năng tiếp cận khách hàng đại chúng.

Trái với chiến lược nội địa hóa mạnh mẽ của Highlands, Cộng Cà Phê lại chọn hướng đi quốc tế. Doanh nghiệp hiện có khoảng 40 cửa hàng tại nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Canada, Malaysia, Philippines và Pháp. Việc mở rộng ra nước ngoài cho thấy nỗ lực xây dựng bản sắc thương hiệu Việt trên thị trường toàn cầu.

Trong khi đó, Trung Nguyên duy trì một mô hình phát triển đa chiều. Hệ thống Trung Nguyên Legend và E Coffee hiện có khoảng 617 cửa hàng trong nước, đồng thời hiện diện tại nhiều thị trường quốc tế. Thay vì mở rộng nhanh về số lượng, doanh nghiệp này tập trung xây dựng hệ sinh thái thương hiệu.

Ở một lớp khác của chuỗi giá trị, các doanh nghiệp xuất khẩu cà phê nhân lại đóng vai trò chủ lực. Intimex Group đạt kim ngạch xuất nhập khẩu khoảng 2 tỷ USD năm 2025, với sản lượng xuất khẩu duy trì 400.000 - 500.000 tấn mỗi năm. Doanh thu của doanh nghiệp này vượt 108.000 tỷ đồng, cho thấy quy mô rất lớn trong lĩnh vực thương mại nông sản.

Tương tự, Simexco Daklak ghi nhận doanh thu 18.189 tỷ đồng và kim ngạch xuất khẩu 639,3 triệu USD trong niên vụ 2024 - 2025. Đây là một trong những doanh nghiệp xuất khẩu cà phê hàng đầu, góp phần duy trì vị thế của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ở mảng chế biến sâu, thị trường lại chứng kiến sự dẫn dắt của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Theo Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam, 10 doanh nghiệp lớn nhất chiếm tới 85,3% thị phần xuất khẩu cà phê chế biến niên vụ 2024 - 2025. Trong đó, Nestlé Việt Nam dẫn đầu với 22,5%, tiếp theo là Outspan Việt Nam (14,6%) và Iguacu Việt Nam (9,4%).

Những dữ liệu này cho thấy thị trường cà phê Việt Nam đang vận hành theo hướng chuyên môn hóa cao. Mỗi doanh nghiệp chọn một vị trí chiến lược, từ bán lẻ, chế biến đến xuất khẩu, thay vì cạnh tranh trực diện trên toàn bộ chuỗi giá trị.

Từ “lãnh địa” riêng đến sức mạnh toàn ngành

Từ góc độ vĩ mô, cấu trúc “mỗi doanh nghiệp một lãnh địa” phản ánh giai đoạn trưởng thành của ngành cà phê Việt Nam. Khi thị trường đủ lớn và đa dạng, sự phân hóa là điều tất yếu, giúp tối ưu hóa nguồn lực và gia tăng hiệu quả cạnh tranh.

Trong bối cảnh này, Trung Nguyên nổi lên như một trường hợp đặc biệt khi theo đuổi chiến lược đa trục. Doanh nghiệp không chỉ phát triển chuỗi bán lẻ mà còn mở rộng sang sản xuất, xuất khẩu và xây dựng thương hiệu toàn cầu. 

Tại thị trường Trung Quốc, Trung Nguyên đã thiết lập hơn 300 nhà phân phối thứ cấp, 20 nhà nhập khẩu và 26 quán cà phê, với doanh thu khoảng 1 tỷ NDT (tương đương hơn 3.800 tỷ đồng).

Tuy nhiên, mô hình đa trục cũng đi kèm thách thức về hiệu quả tài chính. Dữ liệu cho thấy giai đoạn 2014 - 2018, doanh thu của Trung Nguyên tăng trung bình 3,3% mỗi năm, trong khi lợi nhuận trước thuế giảm 25,7%/năm. 

Đến năm 2022, doanh thu đạt khoảng 6.172 tỷ đồng nhưng lợi nhuận vẫn biến động, phản ánh áp lực chi phí và đầu tư.

Ngược lại, các doanh nghiệp tập trung vào một mảng cụ thể lại cho thấy hiệu quả rõ nét hơn. Highlands Coffee ghi nhận EBITDA khoảng 2,48 tỷ peso (tương đương hơn 1.097 tỷ đồng) năm 2025, trong khi Intimex và Simexco duy trì doanh thu và kim ngạch xuất khẩu ổn định. Điều này cho thấy lợi thế của chiến lược chuyên biệt hóa.

Ở cấp độ ngành, cấu trúc đa trung tâm giúp giảm rủi ro phụ thuộc vào một doanh nghiệp dẫn dắt duy nhất. Khi mỗi phân khúc có một “người chơi” mạnh, toàn ngành có khả năng thích ứng tốt hơn trước biến động thị trường quốc tế, từ giá cà phê đến nhu cầu tiêu dùng.

Tuy nhiên, sự phân mảnh cũng đặt ra thách thức về liên kết chuỗi. Nếu thiếu sự phối hợp giữa các khâu từ sản xuất, chế biến đến phân phối, giá trị gia tăng của ngành có thể bị hạn chế. Đây là vấn đề mang tính cấu trúc mà ngành cà phê Việt Nam cần giải quyết trong giai đoạn tới.

Một khía cạnh khác là vai trò của doanh nghiệp FDI trong chế biến sâu. Việc các công ty như Nestlé chiếm tỷ trọng lớn cho thấy Việt Nam vẫn phụ thuộc vào công nghệ và vốn ngoại trong khâu giá trị cao. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cấp năng lực nội địa nếu muốn gia tăng giá trị xuất khẩu.

Nhìn tổng thể, ngành cà phê Việt Nam đang hình thành một hệ sinh thái đa dạng, nơi các doanh nghiệp nội địa và quốc tế cùng tham gia ở nhiều cấp độ khác nhau.

Sự đa dạng này không làm suy yếu thị trường, mà ngược lại tạo ra nền tảng linh hoạt và giàu tiềm năng. Khi mỗi doanh nghiệp phát triển theo thế mạnh riêng, ngành cà phê Việt Nam có thêm động lực để mở rộng quy mô, nâng cao giá trị và từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ cà phê toàn cầu.

Tiến Anh