Theo số liệu mới nhất của Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối tháng 1/2026, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán đạt 11,52%.  Đây là con số cao nhất ghi nhận được trong vòng 3 năm trở lại đây.

So với mức 9,48% vào cuối tháng 9/2025, tỷ lệ này đã tăng hơn 2 điểm phần trăm chỉ trong 4 tháng, tương đương khoảng 360.000 tỷ đồng tiền mặt được rút ra và lưu thông tự do ngoài thị trường.

Dấu hiệu rõ nhất thể hiện ở báo cáo tài chính quý I của các ngân hàng lớn. BIDV ghi nhận tiền gửi khách hàng giảm hơn 82.000 tỷ đồng, tương đương gần 3,7%. Techcombank, TPBank, Sacombank cũng ghi nhận mức sụt giảm từ vài nghìn đến hàng chục nghìn tỷ đồng. Đáng chú ý hơn, hơn 2 triệu tỷ đồng tiền gửi của các tổ chức kinh tế đã rời khỏi hệ thống từ tháng 10/2025 và chưa có dấu hiệu quay trở lại.

Có hai nhóm nguyên nhân chính dẫn đến lượng tiền mặt tăng đột biến.

Nhóm thứ nhất là phản ứng né tránh chính sách thuế. Từ ngày 1/6/2025, các hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm bắt buộc phải dùng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế. Lộ trình đến năm 2026 sẽ xóa bỏ hoàn toàn cơ chế thuế khoán. Chính sách minh bạch hóa này dù tích cực về mục tiêu nhưng đang tạo ra tâm lý e ngại trong giới tiểu thương và hộ kinh doanh.

Hệ quả thực tế trên thị trường là nhiều cửa hàng chỉ nhận tiền mặt hoặc yêu cầu chuyển khoản không ghi nội dung. Tại các đô thị lớn, biển "từ chối chuyển khoản" đã bắt đầu xuất hiện trở lại. Các hành vi phổ biến hơn bao gồm chia nhỏ giao dịch qua nhiều tài khoản, hoặc giả vờ chuyển khoản nhầm để thanh toán tiền mặt thay thế.

Nhóm thứ hai là các thị trường vàng và ngoại tệ tự do vẫn duy trì thói quen dùng tiền mặt, đang giữ một lượng lớn vốn ngoài hệ thống trong thời gian dài.

Khi tiền mặt rút ra, áp lực thanh khoản của ngân hàng tăng lên. Tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) đã giảm từ 15% đến 30% tại nhiều nhà băng buộc các ngân hàng phải đẩy lãi suất huy động lên cao để giữ dòng vốn.

Điều này tác động hai chiều. Người gửi tiết kiệm hiện tại có thể được hưởng lãi suất cao hơn trong ngắn hạn, nhưng chi phí vốn tăng sẽ dẫn đến lãi suất cho vay khó giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến người vay mua nhà, vay kinh doanh.

"Ép" khách trả tiền mặt để giấu doanh thu: Coi chừng dính vòng lao lý

Chuyên gia vĩ mô Vũ Tuấn Duy (SHS) ví dòng tiền mặt tăng vọt như "nước rút khỏi lòng sông trước mùa cạn", làm lãi suất qua đêm trên thị trường liên ngân hàng biến động mạnh, buộc Ngân hàng Nhà nước liên tục phải hỗ trợ thanh khoản.

Nguy cơ lớn hơn, theo TS Lê Duy Bình (Economica Việt Nam), là xu hướng này đang đẩy nền kinh tế quay ngược về trạng thái phi chính thức. "Ngay cả các giao dịch dân sự lớn trị giá hàng trăm triệu đồng hiện nay cũng được người dân rút tiền mặt trực tiếp để thanh toán nhằm tránh sự theo dõi của hệ thống", TS Lê Duy Bình nói.

Quyết định 928 vừa phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia 2026–2030 đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có 95% dân số trưởng thành có tài khoản ngân hàng; giá trị thanh toán không tiền mặt đạt gấp 30 lần GDP.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng mục tiêu này chỉ khả thi nếu giải quyết được gốc rễ hành vi. TS Nguyễn Trí Hiếu nhận định giải pháp không nằm ở cưỡng ép mà cần "tạo ra môi trường mà người dân cảm thấy an toàn, thuận lợi và có lợi hơn khi giao dịch qua ngân hàng", kết hợp giáo dục tài chính dài hạn và lãi suất đủ hấp dẫn. PGS.TS Lê Xuân Trường (Học viện Tài chính) nhấn mạnh thêm yếu tố then chốt là chất lượng dịch vụ và an toàn tuyệt đối cho thanh toán số.

Thanh Hoa