Những hạt lúa nếp Cay Nọi, con gà đen bản Khằm hay miếng thịt trâu gác bếp Dì Ốc… từng chỉ hiện diện trong mâm cơm, phiên chợ nhỏ của đồng bào nay đã trở thành hàng hóa đặc sản, có thương hiệu, có truy xuất nguồn gốc và có mặt ở khắp các tỉnh thành.

Thay đổi tư duy sản xuất

Ở xã Quang Chiểu, câu chuyện về nếp Cay Nọi, thứ gạo nếp dẻo thơm nức tiếng của người Thái là minh chứng rõ nét cho hành trình chuyển mình của nông nghiệp miền núi Thanh Hóa.

Trước đây, nếp Cay Nọi chỉ được trồng để ăn, phục vụ lễ tết, năng suất thấp, giá trị chưa cao. Thế nhưng, năm 2021, khi được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao, giá trị của giống nếp bản địa này đã được “đánh thức”.

HTX nông lâm Chung Thành, do chị Lương Thị Nồng – người Thái ở bản Pùng – sáng lập, đã trở thành cầu nối giúp bà con biến cây lúa nếp truyền thống thành hàng hóa đặc sản.

HTX tổ chức liên kết hơn 30 hộ dân sản xuất theo quy trình sạch, cung cấp giống, phân bón, hướng dẫn kỹ thuật, đồng thời bao tiêu toàn bộ sản phẩm với giá ổn định. “Trung bình mỗi vụ, HTX thu hoạch khoảng 100 tấn lúa nếp, tương đương 700-800 triệu đồng. Nông dân lãi 3-3,5 triệu đồng/sào/vụ, cao gấp nhiều lần so với trước”, chị Nồng chia sẻ.

Đặc biệt, thông qua sự hỗ trợ của Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, HTX Chung Thành được kết nối với các hệ thống phân phối tại miền xuôi, tham gia hội chợ OCOP toàn quốc, được tập huấn kỹ năng quản lý sản xuất, tiếp cận thương mại điện tử và dán tem truy xuất nguồn gốc. Từ đó, sản phẩm nếp Cay Nọi đã có mặt tại nhiều siêu thị, cửa hàng đặc sản trong và ngoài tỉnh.

Không chỉ với cây lúa, sự đổi thay còn đến từ chính căn bếp vùng cao. Ở xã Mường Lát, bà Lò Thị Quyến, chủ cơ sở thịt trâu gác bếp Dì Ốc, đã biến món ăn truyền thống thành sản phẩm đặc sản mang thương hiệu, có mã QR truy xuất nguồn gốc.

“Từ khi được công nhận OCOP 3 sao năm 2022, tôi chủ động quảng bá sản phẩm trên website, Facebook, tham gia các hội chợ kết nối giao thương. Nhờ vậy, giá trị sản phẩm tăng khoảng 30%, tạo thêm việc làm cho nhiều lao động địa phương”, bà Quyến cho biết.

Liên kết sản xuất để thoát nghèo

Với sự hỗ trợ từ các chương trình đào tạo của Liên minh HTX Việt Nam, bà Lò Thị Quyến được hướng dẫn quy trình đóng gói, bảo quản bằng công nghệ sấy lạnh, ép chân không, giúp thịt trâu gác bếp giữ nguyên hương vị, kéo dài thời hạn sử dụng và có thể xuất bán ra các tỉnh phía Nam.

Không chỉ giữ gìn nghề truyền thống, sản phẩm OCOP còn mở ra hướng đi mới – thương mại hóa đặc sản vùng cao, giúp người dân có thêm thu nhập, đồng thời quảng bá văn hóa ẩm thực miền Tây xứ Thanh.

Trong khi đó, ở xã Trung Lý, người Mông lại tự hào về gà đen bản Khằm – sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh năm 2024. Người tiên phong không ai khác chính là anh Giàng A Vành, Bí thư chi bộ bản Khằm 2.

Từ vài chục con ban đầu, anh Vành mở rộng quy mô lên 300 con mỗi lứa, đầu tư lò ấp trứng, giết mổ vệ sinh, đóng gói hút chân không. Trung bình mỗi lứa, anh thu lãi hơn 200 triệu đồng – một con số “không tưởng” với vùng biên giới trước kia chỉ trông vào nương ngô, sắn.

Không giữ riêng cho mình, anh Vành vận động hơn 20 hộ dân cùng chăn nuôi gà đen bản địa theo chuỗi liên kết. Người dân được hỗ trợ con giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, nhờ đó, thu nhập bình quân mỗi hộ tăng 2-3 lần so với trước.

“Nhờ tham gia OCOP, chúng tôi biết cách làm ăn bài bản, xây dựng thương hiệu, tìm đầu ra ổn định. Gà đen bản Khằm giờ không chỉ bán trong xã mà đã có đơn đặt hàng từ các địa phương khác”, anh Vành chia sẻ.

Theo ông Trần Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Trung Lý, “việc sản phẩm được công nhận OCOP giúp người dân tăng thu nhập, đồng thời quảng bá hình ảnh vùng cao biên giới Thanh Hóa ra cả nước.”

Nếu như ở vùng cao, OCOP là “đòn bẩy” giúp đặc sản bản địa vươn xa, thì ở vùng đồng bằng Thanh Hóa, các HTX nông nghiệp lại đóng vai trò then chốt trong liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản.

Giai đoạn 2022-2025, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh Thanh Hóa giảm 6,26%, từ 6,78% xuống 0,52%; bình quân mỗi năm giảm 1,56%. Trong đó, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giảm từ 20,46% năm 2022 xuống còn 8,6% năm 2024, dự kiến năm 2025 giảm còn 5,6%. Đời sống vật chất, tinh thần của người dân miền núi được cải thiện đáng kể. Nhiều xã, thôn đặc biệt khó khăn được đưa ra khỏi danh mục hỗ trợ.

Còn tại xã Hoằng Lộc, HTX dịch vụ nông nghiệp Hoằng Thành đã tích tụ đất đai, liên kết với doanh nghiệp trồng 40ha khoai tây, 4ha dưa Kiếm Nhật xuất khẩu. HTX cung cấp giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu toàn bộ sản phẩm, giúp người dân yên tâm sản xuất, có thu nhập ổn định.

Theo ông Lương Quốc Đạt, Chủ tịch HĐQT HTX: “Người dân không còn lo đầu ra, HTX có nguồn cung ổn định cho doanh nghiệp, còn doanh nghiệp đảm bảo được vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Mô hình liên kết ba bên đã giúp cả ba cùng có lợi, nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập cho nông dân”.

Những mô hình điểm như ở trên đang được Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa nhân rộng, thông qua các chương trình hỗ trợ vốn vay ưu đãi, tập huấn chuyển đổi số trong nông nghiệp, xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm OCOP trên sàn thương mại điện tử.

“Đòn bẩy kép” giúp HTX và nông dân làm giàu

Thanh Hóa xác định khoa học – công nghệ là khâu đột phá trong phát triển nông nghiệp bền vững. Trong hơn 4 năm qua, tỉnh đã hình thành nhiều vùng sản xuất ứng dụng công nghệ cao, tỷ lệ trang trại chăn nuôi tự động đạt 88%, 31% diện tích nuôi tôm thâm canh công nghệ cao.

Liên minh HTX Việt Nam đã hỗ trợ hàng chục HTX xây dựng tem truy xuất nguồn gốc, tham gia sàn Postmart, Voso, Lazada, ứng dụng phần mềm quản lý sản xuất, đồng thời kết nối tiêu thụ với doanh nghiệp lớn như TH, Vinamilk, VinEco, PepsiCo…

Nhờ vậy, nhiều sản phẩm nông nghiệp của Thanh Hóa – từ rau an toàn, dưa lưới, khoai tây đến thịt trâu gác bếp – đã được số hóa quy trình sản xuất, tăng tính minh bạch và niềm tin của người tiêu dùng.

Có thể thấy, dấu ấn của các HTX đang in đậm trong hành trình xóa đói giảm nghèo của Thanh Hóa. Không chỉ giúp nông dân có việc làm, thu nhập ổn định, mà còn hình thành tư duy sản xuất mới, tư duy thị trường, tư duy số hóa.

Theo đánh giá của Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, đến nay toàn tỉnh có hàng trăm HTX ứng dụng công nghệ cao hoặc tham gia thương mại điện tử. Thu nhập bình quân của thành viên HTX đạt từ 80–120 triệu đồng/năm, góp phần quan trọng đưa tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh giảm mạnh.

Những mô hình thành công ở Thanh Hóa cho thấy, xóa đói giảm nghèo không chỉ là câu chuyện trợ cấp, mà là quá trình trao cho người dân công cụ để tự vươn lên, thông qua tri thức, công nghệ, liên kết và đổi mới tư duy sản xuất.

Khi hạt nếp Cay Nọi trở thành sản phẩm OCOP, khi thịt trâu gác bếp được đóng gói hút chân không bán khắp cả nước, khi gà đen bản Khằm được đưa lên sàn thương mại điện tử, đó chính là hình ảnh sinh động của một Thanh Hóa đang đổi mới từng ngày.

Với sự đồng hành của Liên minh HTX Việt Nam, cùng quyết tâm của chính quyền và người dân, Thanh Hóa đang từng bước xây dựng nền nông nghiệp thông minh, xanh và bền vững, nơi mỗi sản phẩm không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn chứa đựng bản sắc, văn hóa và niềm tự hào của con người xứ Thanh trên hành trình vươn lên thoát nghèo, làm giàu.

Nam Phong