Tiếp thị liên kết (affiliate marketing) từng được xem là “mỏ vàng” mới của nền kinh tế số khi chỉ cần một chiếc điện thoại, tài khoản mạng xã hội và vài đường link sản phẩm cũng có thể tạo ra nguồn thu nhập hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, phía sau những phiên livestream chốt đơn dồn dập và các bảng doanh thu gây choáng là một bài toán thuế đang khiến không ít người lao đao.

Thu nhập online tăng tốc

Mới đây, nhiều người làm affiliate marketing đồng loạt chia sẻ việc bị cơ quan thuế truy thu số tiền lớn, đang làm nóng nhiều diễn đàn tài chính, kế toán và thương mại điện tử. 

Không ít trường hợp cho biết họ từng tin rằng việc sàn thương mại điện tử tự động khấu trừ 10% thu nhập cá nhân đồng nghĩa nghĩa vụ thuế đã hoàn tất. Nhưng khi bước vào kỳ quyết toán, số tiền phải nộp thêm lại lên tới hàng trăm triệu đồng.

Một trường hợp gây chú ý gần đây là người làm tiếp thị liên kết chia sẻ trên diễn đàn thuế có gần 800.000 thành viên. Người này cho biết trong năm 2025 nhận hơn 3 tỷ đồng tiền hoa hồng từ nền tảng thương mại điện tử. Tuy nhiên, sau khi quyết toán, cá nhân này phát sinh thêm khoảng 686 triệu đồng tiền thuế phải nộp dù trước đó đã bị sàn khấu trừ 10%.

Theo chia sẻ, phần doanh thu nói trên không phải lợi nhuận thực nhận bởi cá nhân này còn phải chi đáng kể cho quảng cáo, thuê nhân sự, sản xuất nội dung và vận hành kênh. Dù vậy, do hoạt động dưới hình thức cá nhân thay vì hộ kinh doanh hay doanh nghiệp, các khoản chi phí này không được khấu trừ khi tính thuế.

Câu chuyện nhanh chóng tạo hiệu ứng lớn trong cộng đồng làm affiliate marketing. Nhiều người cho biết họ chỉ mới nhận ra khoản 10% bị khấu trừ thực chất là tạm nộp thuế, không phải mức thuế cuối cùng. Khi quyết toán, thu nhập sẽ được cộng dồn và áp theo biểu thuế lũy tiến từng phần với mức cao nhất lên tới 35%.

Trên thực tế, thị trường tiếp thị liên kết tại Việt Nam vài năm qua phát triển bùng nổ nhờ thương mại điện tử tăng trưởng mạnh. Hình thức này cho phép người tham gia giới thiệu sản phẩm qua video, livestream hoặc mạng xã hội để nhận hoa hồng từ mỗi đơn hàng thành công.

Tỷ lệ hoa hồng dao động khá rộng, từ 1 - 20% tùy ngành hàng và nền tảng. Điều này khiến nhiều người xem affiliate marketing như một nghề chính thức thay vì chỉ là công việc phụ. Không ít cá nhân công khai mức thu nhập vài chục triệu đồng mỗi ngày hoặc 200 - 300 triệu đồng mỗi tháng từ việc gắn link bán hàng.

Thậm chí, một TikToker nổi tiếng mới đây tiết lộ riêng trong tháng 4 đã thu về hơn 174 triệu đồng từ tiếp thị liên kết trên TikTok. Một số trường hợp khác còn đạt doanh thu và hoa hồng ở quy mô tỷ đồng mỗi tháng.

Tuy nhiên, tốc độ kiếm tiền quá nhanh trong khi kiến thức pháp lý và thuế chưa theo kịp đang khiến nhiều người rơi vào tình thế bị động. Không ít cá nhân chỉ thực sự tìm hiểu quy định khi nhận thông báo truy thu từ cơ quan chức năng.

Hoa hồng tỷ đồng và bài toán kê khai chuyên nghiệp

Ông Nguyễn Thái Sơn, chuyên gia về thuế cho biết, với trường hợp hoạt động dưới danh nghĩa cá nhân, thu nhập từ affiliate marketing thường được xếp vào nhóm tiền lương, tiền công. Khi đó, người nộp thuế được giảm trừ gia cảnh nhưng không được khấu trừ các chi phí vận hành như quảng cáo, thuê người làm nội dung hay mua thiết bị.

Theo các chuyên gia thuế, khoản 10% mà sàn thương mại điện tử khấu trừ trước khi thanh toán chỉ là mức tạm giữ theo quy định. Cuối năm, cá nhân vẫn phải thực hiện quyết toán với cơ quan thuế để xác định nghĩa vụ thực tế.

Theo cách tính hiện hành, nếu một cá nhân có thu nhập khoảng 3 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 250 triệu đồng/tháng và không có người phụ thuộc, số thuế thu nhập cá nhân có thể lên tới khoảng 70 triệu đồng mỗi tháng, tức khoảng 840 triệu đồng mỗi năm.

Trong khi đó, nếu sàn mới khấu trừ 10%, tương đương khoảng 300 triệu đồng, phần chênh lệch còn phải nộp thêm là rất lớn. Trường hợp cá nhân còn có thêm thu nhập từ công việc khác, tổng thu nhập tính thuế sẽ bị đẩy lên các bậc cao hơn của biểu thuế lũy tiến.

Nhiều người làm affiliate marketing cho rằng cách tính này chưa phản ánh đúng bản chất hoạt động bởi doanh thu lớn không đồng nghĩa lợi nhuận cao. Với các kênh chuyên nghiệp, chi phí cho quảng cáo, studio, nhân sự và sản xuất video có thể chiếm tỷ trọng rất lớn.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng cơ quan thuế hiện ngày càng siết quản lý hoạt động kinh doanh trên nền tảng số. Dữ liệu thanh toán, doanh thu và hoa hồng từ các sàn thương mại điện tử đang được kết nối chặt chẽ hơn với hệ thống quản lý thuế, khiến việc “né” hoặc thiếu hiểu biết về nghĩa vụ tài chính trở nên rủi ro hơn trước.

Theo báo cáo Affiliate Marketing tại Đông Nam Á, quy mô ngành tiếp thị liên kết toàn cầu cuối năm 2025 đã đạt khoảng 17 tỷ USD và có thể tăng lên 40 tỷ USD vào năm 2030. Tại Việt Nam, thị trường này được ước tính đạt từ 700 triệu đến 1 tỷ USD trong năm qua.

Sự cạnh tranh giữa các nền tảng như TikTok Shop, Shopee hay Lazada cũng khiến cuộc đua thu hút lực lượng affiliate marketing ngày càng nóng. Từ sinh viên, công nhân đến nghệ sĩ, bác sĩ hay giáo viên đều tham gia vào thị trường này.

Khi dòng tiền trên nền tảng số ngày càng phình to, bài toán quản lý thuế cũng bước sang giai đoạn mới. Affiliate marketing không còn là “cuộc chơi tay ngang” của vài cá nhân kiếm thêm thu nhập, mà đang trở thành một ngành nghề thực thụ trong kinh tế số - nơi doanh thu tăng nhanh nhưng trách nhiệm tài chính cũng không còn là “vùng xám”.

Tiến Anh