Một trong những thông tin thu hút sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp tuần qua là việc chính quyền Tổng thống Donald Trump tuyên bố áp thuế bổ sung với hàng hoá của 60 đối tác kinh tế hàng đầu, bao gồm Việt Nam theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ. Tuy nhiên, đó chưa phải là rủi ro duy nhất ở thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Áp lực từ hàng rào kỹ thuật

Ngoài khoản thuế 12,5% liên quan đến lao động cưỡng bức, hàng hóa Việt Nam vẫn đứng trước một số tiến trình điều tra và biện pháp thương mại khác. Tính từ tháng 3/2026 đến nay, Hoa Kỳ đã và đang tiến hành 3 cuộc điều tra theo Mục 301 liên quan tới lao động cưỡng bức, dư thừa công suất và sở hữu trí tuệ. Ngoài cuộc điều tra đã có kết luận cuối cùng nói trên, doanh nghiệp xuất khẩu còn cần quan tâm 2 cuộc điều tra còn lại. Điều này cho thấy các rào cản thương mại đang ngày càng mở rộng, bao trùm nhiều yếu tố liên quan đến toàn bộ quá trình hình thành sản phẩm.

Đáng nói, không chỉ Hoa Kỳ, xu hướng này cũng diễn ra tại nhiều thị trường khác,  nhất là những thị trường lớn. Khi các yêu cầu về xuất xứ hàng hóa, phát triển bền vững, quyền con người, bảo vệ môi trường và minh bạch thông tin trong chuỗi cung ứng ngày càng được siết chặt, doanh nghiệp đang gặp không ít khó khăn trong tìm kiếm cơ hội xuất khẩu vào các thị trường tiềm năng.

Tại một webinar về thị trường xuất khẩu Đức diễn ra vào trung tuần tháng 7, bà Đặng Thị Thanh Phương, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Đức chỉ ra, hàng hóa Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong đáp ứng yêu cầu ESG, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn bền vững và quy định về bao bì, tái chế. Thực tiễn thời gian qua không ít lô hàng Việt Nam chưa đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường lớn nhất EU và bị trả về.  Đó cũng là  một trong những nguyên nhân khiến kim ngạch thương mại song phương giữa Việt Nam và Đức còn khiêm tốn so với quy mô và tiềm năng bổ sung hàng hóa giữa hai nền kinh tế.

Do đó, một khuyến nghị được tham tán nhấn mạnh với các doanh nghiệp muốn xuất khẩu vào thị trường này là cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc ngay từ nguyên liệu đầu vào.

“Đối với các doanh nghiệp và người tiêu dùng Đức, khả năng truy xuất nguồn gốc hiện được xem là một trong những tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn nhà cung cấp, bên cạnh các quy định về chống phá rừng, quyền con người và trách nhiệm môi trường. Khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này, doanh nghiệp không chỉ giảm đáng kể rủi ro trong hoạt động xuất khẩu mà còn tạo dựng được niềm tin với đối tác”, Phương cho biết.

Tương tự, xu hướng tiêu dùng minh bạch cũng đang diễn ra tại thị trường Thổ Nhĩ Kỳ - cửa ngõ kết nối ba châu lục Á, Âu và Phi. Theo bà Tham tán Nguyễn Việt Hằng, người tiêu dùng Thổ Nhĩ Kỳ đang dịch chuyển sang logic "chi tiêu ít hơn nhưng thông minh hơn" với ý thức bền vững và minh bạch thông tin tăng cao.

Truy xuất nguồn gốc tạo lợi thế cạnh tranh

Trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng đặt ra nhiều yêu cầu mới, theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu để tuân thủ quy định của các thị trường nhập khẩu mà còn là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp quản trị rủi ro, bảo vệ thương hiệu và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Doanh nghiệp hiện nay phải có khả năng xác định và cung cấp đầy đủ thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, nhà cung cấp, địa điểm sản xuất cũng như toàn bộ các công đoạn hình thành sản phẩm.

Tuy nhiên, kiểm soát chất lượng đầu vào, song song với chứng minh chất lượng vẫn là một trong những rào cản lớn nhất với doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn coi khoản đầu tư cho quản lý, truy xuất nguồn gốc và giấy chứng nhận quốc tế là một khoản chi phí lớn, 

Những doanh nghiệp đã thành công tại các thị trường khó tính lại có cách tiếp cận hoàn toàn khác khi coi đây là một khoản đầu tư dài hạn. Theo bà Nguyễn Thị Phương Liên, Giám đốc Chứng nhận của Vinasamex, việc áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt chất lượng, minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động xuất khẩu. Khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của hệ thống chứng nhận, quá trình tiếp cận các thị trường khó tính cũng trở nên thuận lợi hơn.

"Doanh nghiệp Đức không mua một sản phẩm, họ lựa chọn một đối tác có hệ thống quản lý đáng tin cậy. Chứng nhận không bảo đảm doanh nghiệp sẽ có đơn hàng, nhưng thiếu chứng nhận phù hợp có thể khiến doanh nghiệp không có cơ hội bước vào vòng đánh giá đầu tiên. Đầu tư vào hệ thống quản lý và chứng nhận là đầu tư vào năng lực cạnh tranh dài hạn", bà Liên khuyên các doanh nghiệp.

Để thích ứng với những thay đổi của thương mại quốc tế, Cục quản lý và phát triển thị trường trong nước khuyến nghị các doanh nghiệp chủ động rà soát, chuẩn hóa và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, đối với hàng hóa xuất khẩu, doanh nghiệp cần chủ động rà soát và lập bản đồ chuỗi cung ứng, xác định nhà cung cấp trực tiếp và các nhà cung cấp ở tầng sâu hơn; thu thập, lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc nguyên liệu, linh kiện, địa điểm sản xuất, vận chuyển và giao nhận; phân loại nhà cung cấp theo mức độ rủi ro, tăng cường thẩm tra đối với nguồn hàng từ khu vực, doanh nghiệp hoặc ngành hàng có cảnh báo và chuẩn hóa dữ liệu truy xuất theo từng sản phẩm, lô, mẻ hoặc số sê-ri.

Doanh nghiệp được khuyến cáo kiểm soát chặt chẽ xuất xứ, không thực hiện hoặc tiếp tay cho chuyển tải, thay nhãn, đóng gói đơn giản để khai báo xuất xứ Việt Nam. Đồng thời, cần đưa yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, lao động và xuất xứ vào hợp đồng với nhà cung cấp.

Việc chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và xây dựng đầu mối phản ứng nhanh cũng có ý nghĩa rất lớn khi cơ quan quản lý hoặc đối tác nhập khẩu yêu cầu xác minh.

"Hồ sơ cần được tổ chức theo cách có thể nhanh chóng truy xuất ngược từ sản phẩm cuối cùng về nguyên liệu và truy xuất xuôi từ nguyên liệu đến các lô sản phẩm có liên quan. Việc cung cấp thông tin chậm, thiếu nhất quán hoặc không chứng minh được mối liên hệ giữa chứng từ và hàng hóa thực tế có thể làm tăng nguy cơ lô hàng bị kiểm tra, tạm giữ hoặc từ chối nhập khẩu", theo Cục quản lý và phát triển thị trường trong nước.

Trong trung và dài hạn, lợi thế cạnh tranh trên các thị trường sẽ dần không còn được quyết định chủ yếu bởi gia hay các mức thuế nhập khẩu, thay vào đó sẽ ngày càng phụ thuộc vào năng lực quản trị chuỗi cung ứng, khả năng truy xuất nguồn gốc và mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn ESG.

Khi các hàng rào kỹ thuật dần thay thế hàng rào thuế quan, đầu tư vào truy xuất nguồn gốc và quản trị theo các tiêu chuẩn ESG không chỉ giúp doanh nghiệp đáp ứng quy định của thị trường nhập khẩu mà còn tạo dựng niềm tin với đối tác, nâng cao giá trị thương hiệu và từng bước khẳng định vị thế của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Do đó, doanh nghiệp chuẩn bị càng sớm, xây dựng hệ thống dữ liệu càng minh bạch và quản trị chuỗi cung ứng càng bài bản sẽ càng có nhiều cơ hội duy trì, mở rộng thị trường xuất khẩu và phát triển bền vững trong giai đoạn cạnh tranh mới.

Doanh nghiệp phải truy ngược được từ sản phẩm cuối cùng tới nguyên liệu, nhà cung cấp, cơ sở sản xuất, lao động và chứng từ giao dịch. Ngành dệt may, da giày cần kiểm soát bông, sợi, vải, da, đế giày và công đoạn gia công. Ngành gỗ phải chứng minh loài gỗ, vùng khai thác, tính hợp pháp và lịch sử giao dịch. Thủy sản phải quản lý vùng nuôi, tàu khai thác, cơ sở chế biến, lao động và chuỗi lạnh. Truy xuất không chỉ là mã QR, mà là hệ thống bằng chứng liên tục, nhất quán và sẵn sàng cho kiểm tra độc lập.

PGS.TS. Đinh Công Hoàng Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

Áp lực hiện nay không còn nằm ở việc đáp ứng một quy định riêng lẻ mà là xây dựng năng lực tuân thủ đa tiêu chuẩn cùng lúc. Đây cũng là động lực để nông nghiệp Việt Nam chuyển nhanh sang mô hình sản xuất chuyên nghiệp, minh bạch và bền vững hơn. Doanh nghiệp đầu tư sớm cho dữ liệu số, vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và quản trị ESG sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị trường, gia tăng giá trị và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

TS. Đào Văn Cường Văn phòng SPS Việt Nam 

Thuế Mục 301 chắc chắn sẽ làm môi trường cạnh tranh tại thị trường Hoa Kỳ khốc liệt hơn. Nhưng trong bối cảnh các đối thủ cũng đang đối mặt với những thách thức riêng, cơ hội vẫn còn dành cho những doanh nghiệp có năng lực thích ứng nhanh, đầu tư vào giá trị gia tăng và chủ động tái cấu trúc thị trường. Đây sẽ là yếu tố quyết định vị thế của thủy sản Việt Nam tại Hoa Kỳ trong giai đoạn tới, hơn là bản thân con số thuế 12,5%.

Bà Lê Hằng Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam

Đỗ Kiều