Với một doanh nghiệp xuất khẩu, câu hỏi quan trọng nhất không phải là mức thuế nào đang được nhắc đến nhiều nhất, mà là mức thuế nào thực sự áp cho lô hàng của mình.

Từ ngày 24/7, thuế theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại Mỹ năm 1974 chính thức tăng lên 12,5% đối với hàng hóa Việt Nam, cao hơn 2,5 điểm phần trăm so với mức tạm thời trước đó. Đây là một phần trong đợt thuế áp dụng cho 60 đối tác thương mại mà Mỹ cáo buộc thực thi lỏng lẻo các quy định cấm lao động cưỡng bức.

Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer nói với Fox News rằng mức thuế này "sẽ không gây ra tác động kinh tế" đáng kể, vì phạm vi áp dụng hẹp hơn thuế tạm thời toàn cầu trước đó, dù vẫn bao trùm tới 99,4% hàng nhập khẩu của Mỹ tính theo toàn bộ 60 quốc gia.

3 cơ chế thuế, không phải một

Điều dễ gây nhầm lẫn là 3 con số 12,5%, 20% và 15% không phải 3 phiên bản của cùng một chính sách, mà là 3 cơ chế thuế khác nhau, ra đời ở 3 thời điểm khác nhau, với cơ sở pháp lý khác nhau. Thuế 20% đến từ thỏa thuận thương mại song phương Việt Nam - Mỹ đạt được từ tháng 7/2025, áp dụng cho toàn bộ hàng hóa Việt Nam nhập khẩu vào Mỹ (40% với hàng trung chuyển), đổi lại Việt Nam cam kết mở cửa hoàn toàn cho hàng Mỹ.

Thuế đối ứng toàn cầu 15% xuất hiện sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ mức thuế theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) hồi tháng 2, buộc chính quyền Trump phải ban hành lại một mức thuế đối ứng mới, ban đầu 10% rồi điều chỉnh lên 15%.

Còn thuế 12,5% theo Điều 301 lại là một công cụ pháp lý riêng biệt, dành cho từng quốc gia theo cáo buộc hành vi thương mại không công bằng cụ thể, trong trường hợp này là lao động cưỡng bức và đã từng được chính quyền Trump đầu tiên dùng để áp thuế cao lên hàng Trung Quốc. Tuy nhiên, các thông tin hiện có chưa làm rõ 3 mức thuế này sẽ được cộng dồn hay áp dụng thay thế nhau đối với từng nhóm hàng. Đây chính là điều mà bất kỳ doanh nghiệp xuất khẩu nào cũng cần làm rõ với đơn vị tư vấn hải quan của mình trước khi tính toán chi phí.

Một điểm đáng chú ý là thuế 12,5% theo Điều 301 hiện đang bị chính 2 doanh nghiệp Mỹ, nhà nhập khẩu gia vị Burlap and Barrel và nhà bán lẻ đồng hồ Collective Horology, kiện ra Tòa án Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ, với lập luận rằng USTR đã hoàn tất điều tra trong thời gian bất thường ngắn (chưa đầy 3 tháng, so với gần gấp đôi thời gian của cuộc điều tra tương tự nhắm vào Trung Quốc trước đây) và không đưa ra phân tích cụ thể cho từng quốc gia.

Một luật sư thương mại nhận định với Vnbusiness rằng việc chính quyền Trump phải chứng minh mức thuế 10-12,5% tương xứng với thiệt hại thực tế do mỗi trong số 60 quốc gia gây ra là "khá khó khăn". Nói cách khác, ngay cả mức thuế mới nhất mà doanh nghiệp Việt Nam đang phải nộp cũng chưa chắc là điểm dừng cuối cùng về mặt pháp lý.

Ai đang thực sự bị ảnh hưởng

Theo phân tích của MBS, nhóm hàng chiếm tỉ trọng lớn nhất trong xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ, thiết bị điện tử, máy móc và linh kiện, khoảng 55% kim ngạch nửa đầu năm 2026, nằm trong danh mục được miễn trừ khỏi thuế 301.

Nhưng dệt may, thủy sản, gỗ và nội thất vẫn chịu đủ 12,5%, trong khi các đối thủ cạnh tranh trực tiếp như Malaysia, Indonesia, Ấn Độ và Pakistan chỉ chịu 10% nhờ đã cam kết hoặc ban hành lệnh cấm nhập khẩu hàng lao động cưỡng bức.

Để xuống mức 10% như các nước này, Việt Nam sẽ cần ký một cam kết ràng buộc tương tự thông qua một Thỏa thuận Thương mại Có đi có lại với Mỹ, một điều kiện chính sách, không phải đàm phán thuế thuần túy.

Việt Nam cũng là nước nhập khẩu bông Mỹ lớn nhất, một lợi thế có thể dùng để đàm phán hạn ngạch thuế ưu đãi cho ngành dệt may trong tương lai, nhưng hiện tại chưa nằm trong nhóm được hưởng ưu đãi này như Bangladesh, Campuchia, Indonesia và Malaysia.

Ở cấp độ doanh nghiệp, phản ứng đã diễn ra từ trước khi mức thuế mới có hiệu lực. Một doanh nghiệp may mặc từng có tới 60-70% sản lượng phụ thuộc vào thị trường Mỹ trong năm 2025 đã chủ động tăng tỉ trọng đơn hàng trong nước từ hơn 10% lên trên 25% chỉ trong nửa đầu năm nay, đồng thời mở rộng sang Campuchia và Lào. Kết quả là doanh thu tăng khoảng 6%, dù biên lợi nhuận chưa cải thiện đáng kể.

Ngành thép còn đi trước từ sớm. Nhiều doanh nghiệp đã giảm mạnh xuất khẩu sang Mỹ từ khoảng 2 năm trước, sau khi liên tục đối mặt thuế chống bán phá giá và thuế theo Mục 232 (từng bị nâng từ 25% lên 50%), nên hầu như không còn cảm nhận tác động của đợt thuế 301 lần này.

Nhưng chính các doanh nghiệp thép cũng cảnh báo tác động gián tiếp nếu dệt may, gỗ và các ngành xuất khẩu lớn giảm đơn hàng, nhu cầu xây nhà xưởng và nguyên vật liệu trong nước sẽ chậm theo, trong khi hàng hóa từ các nước khó vào Mỹ hơn có thể chuyển hướng sang Đông Nam Á, làm cạnh tranh giá gay gắt hơn ngay tại thị trường Việt Nam.

Section 301 phân hóa doanh nghiệp Việt: Khối nội giữ thị trường Mỹ bằng cách nào?

Theo phân tích của MBS, bản chất của các đợt thuế này vẫn là công cụ đàm phán hơn là kết quả cuối cùng, nên nhiều khả năng các mức thuế sẽ tiếp tục được điều chỉnh qua đàm phán song phương.

Rủi ro đáng lưu ý nhất trong ngắn hạn, theo phân tích của giới nghiên cứu thị trường, không nằm ở bản thân con số xuất khẩu mà ở phản ứng tâm lý của nhà đầu tư chứng khoán mỗi khi có tin tức thuế quan mới xuất hiện trong bối cảnh thị trường thiếu thông tin hỗ trợ, một rủi ro khó định lượng hơn nhiều so với 3 con số phần trăm đang được tranh luận.

Thành An