Áp lực chuyển đổi xanh và số hóa đang dồn lên doanh nghiệp (DN) xuất khẩu trong cao điểm quý 4/2026. Điểm yếu không chỉ nằm ở chi phí đầu tư, mà còn ở khả năng kiểm soát dữ liệu và chứng minh hiệu quả sản xuất.

Dữ liệu rời rạc, khó đạt chuẩn xanh

Tình trạng này thể hiện rõ ở nhiều DN vừa và nhỏ (SME), khi dữ liệu vẫn phân mảnh giữa kho, kế toán, kinh doanh và các phần mềm riêng lẻ. Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó tổng thư ký Hội Tự động hóa Việt Nam (VAA), có nơi vẫn phải tổng hợp thông tin từ Excel, Zalo. Điều đó khiến người điều hành khó nắm chính xác tình hình sản xuất, tồn kho và tiến độ giao hàng.

Không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả vận hành, dữ liệu thiếu đồng bộ còn khiến nhiều DN lúng túng. Nhất là khi phải truy xuất nguồn gốc nguyên liệu và chứng minh trách nhiệm môi trường theo yêu cầu của khách hàng.

Trong khi đó, sức ép từ thị trường xuất khẩu ngày càng rõ. Tại EU, các quy định mới nhằm bảo vệ người tiêu dùng trong quá trình chuyển đổi xanh đã có hiệu lực từ quý 4/2026. Theo đó, những tuyên bố như “xanh”, “bền vững” hay thân thiện với môi trường phải có căn cứ chứng minh. Thông tin về độ bền, khả năng sửa chữa và thời gian sử dụng sản phẩm cũng phải chính xác, có thể kiểm chứng.

Các quy định này khiến các nhà xuất khẩu của Việt Nam không thể chỉ dựa vào thông điệp tiếp thị để chứng minh trách nhiệm môi trường. Dù trách nhiệm pháp lý trực tiếp chủ yếu thuộc về nhà bán lẻ hoặc DN kinh doanh tại EU, các nhà sản xuất và nhà cung cấp ngoài khối vẫn chịu sức ép đáp ứng yêu cầu. Họ phải cung cấp thông tin, bằng chứng đủ tin cậy để đối tác chứng minh sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Trước sức ép đó, bà Nguyễn Thị Hương, Quản lý Đối tác cấp cao và Phát triển kinh doanh, ABeam Consulting (Vietnam), cho rằng chuyển đổi xanh cần bắt đầu từ nền tảng chuyển đổi số. Theo bà, DN phải kiểm soát dữ liệu vận hành, từ mức tiêu hao năng lượng, nguyên liệu đến tỷ lệ phế phẩm, mới xác định đúng khâu cần cải thiện và đánh giá tác động môi trường.

Nhận định này cho thấy bài toán chuyển đổi xanh không chỉ nằm ở việc thay nguyên liệu, đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng hay xây dựng cam kết ESG. Nếu dữ liệu sản xuất thiếu chính xác, DN khó chứng minh kết quả cải thiện, thậm chí không xác định được hiệu quả thực tế của khoản đầu tư xanh.

Sức ép này cũng được phản ánh qua khảo sát mới đây của Vietnam Report đối với ngành bao bì. Có 100% DN tham gia khảo sát cho biết yêu cầu ESG từ khách hàng, đối tác ngày càng tăng; 96,5% đã xây dựng kế hoạch hoặc triển khai một phần các cam kết ESG. Toàn bộ DN được khảo sát dự kiến tăng đầu tư cho ESG trong năm 2026.

Đáng chú ý, 100% xác định gia tăng sử dụng nguyên liệu tái chế là xu hướng ESG quan trọng nhất trong 5 năm tới. Tuy nhiên, muốn đáp ứng yêu cầu này, DN còn phải kiểm soát chất lượng, lượng nguyên liệu đầu vào và dữ liệu sản xuất.

Thế nhưng, việc kiểm soát này không dễ khi dữ liệu sản xuất còn thiếu đồng bộ. Dữ liệu kho và sản xuất lệch nhau khiến DN khó kiểm soát lượng nguyên liệu tiêu hao. Thiếu đối chiếu giữa năng lượng sử dụng và sản lượng cũng làm sai lệch hiệu quả sản xuất. Nghịch lý là thị trường càng đòi hỏi minh bạch, DN càng lộ điểm yếu về số hóa dữ liệu, làm tăng chi phí đáp ứng chuẩn xanh.

Số hóa trúng điểm nghẽn, giữ đà xuất khẩu

Để khắc phục những bất cập này, DN cần thay đổi cách tiếp cận với số hóa. Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, nhiều SME vẫn lầm tưởng chuyển đổi số chỉ là mua phần mềm, thuộc trách nhiệm của bộ phận công nghệ thông tin hoặc phải đầu tư lớn mới hiệu quả.

“Phần mềm chỉ làm rõ trạng thái quản trị. Nếu quy trình vận hành đang rối loạn mà áp dụng phần mềm thì chỉ dẫn đến số hóa cái rối”, ông Cường nhấn mạnh.

Vì vậy, DN cần xác định điểm gây thất thoát như tồn kho lớn, giao hàng chậm, công nợ kéo dài hoặc hàng lỗi tăng. Khi dữ liệu kho, kế toán và kinh doanh được chuẩn hóa, DN mới có thể tìm đúng nguyên nhân và xử lý hiệu quả.

Cách làm này cũng phù hợp với khuyến nghị trong trung tuần tháng 10/2026 của bà Nguyễn Thị Hương về lộ trình chuyển đổi số trong DN cơ khí và điện (M&E). Theo bà, DN nên đánh giá hiện trạng trước, sau đó ưu tiên những hạng mục có khả năng tạo hiệu quả rõ rệt, như giảm phế liệu hoặc kiểm soát mức tiêu hao năng lượng.

Thay vì đầu tư đồng loạt cho cả nhà máy, các DN có thể bắt đầu từ một dây chuyền, thống nhất cách ghi nhận nguyên liệu đầu vào, sản lượng, tỷ lệ hàng lỗi và thời gian máy ngừng hoạt động. Sau một giai đoạn theo dõi, kết quả thực tế sẽ giúp xác định khâu nào cần cải thiện và mô hình nào đáng nhân rộng.

Bà Hương cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc chuẩn hóa dữ liệu, phân công người chịu trách nhiệm cập nhật và xây dựng bảng điều khiển theo dõi hoạt động. Khi mô hình ban đầu phát huy hiệu quả, DN mới mở rộng sang các dây chuyền khác và kết nối với nhà cung cấp.

Cách tiếp cận từng bước giúp DN tránh đầu tư dàn trải, đồng thời đo lường hiệu quả qua các chỉ số như tiêu hao nguyên liệu, tỷ lệ hàng lỗi, thời gian dừng máy và chi phí sản xuất. Dữ liệu chuẩn hóa giúp DN chọn công nghệ phù hợp: ERP (hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) kết nối dữ liệu quản trị, MES (hệ thống điều hành sản xuất) theo dõi hoạt động nhà máy và IoT (Internet vạn vật) giám sát điện năng, máy móc.

Tuy nhiên, không phải DN nào cũng cần triển khai đồng thời các hệ thống này. Lựa chọn phải xuất phát từ quy mô, năng lực quản trị và vấn đề cần giải quyết. Nếu dữ liệu đầu vào còn thiếu hoặc sai lệch, việc bổ sung các công cụ phân tích phức tạp cũng khó tạo ra kết quả đáng tin cậy.

Ông Cường lưu ý DN không nên mặc định chuyển đổi số phải gắn ngay với trí tuệ nhân tạo (AI). Trước khi đầu tư vào các giải pháp phân tích và dự báo, doanh nghiệp cần bảo đảm dữ liệu được ghi nhận đầy đủ, thống nhất và có người chịu trách nhiệm.

Để chuyển đổi xanh hiệu quả, bà Hương khuyến nghị DN áp dụng chu trình quản lý chuyển đổi xanh (GX Management Cycle) kết hợp nền tảng đám mây để theo dõi phát thải. Dữ liệu chuẩn hóa giúp DN kiểm soát tác động môi trường trong sản xuất, chuỗi cung ứng và đáp ứng yêu cầu báo cáo.

Trong cao điểm quý 4/2026, khi sức ép từ khách hàng và tiêu chuẩn xanh ngày càng lớn, DN Việt cần nhanh chóng chuẩn hóa quy trình, số hóa đúng những khâu còn yếu. Dữ liệu được kết nối sẽ giúp các DN kiểm soát chi phí, giảm hao hụt và chứng minh khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường. Đây là nền tảng để giữ đơn hàng, bảo vệ sức cạnh tranh và duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng quốc tế.

                                                                                 Thế Vinh