Ngoài khơi Copenhagen, 20 tuabin gió xếp thành một vòng cung dài 3,4 km, cách bờ biển khoảng 3,5 km. Trang trại điện gió Middelgrunden có tổng công suất 40 MW, sản xuất khoảng 99.000 MWh mỗi năm, đủ cung cấp điện cho hơn 29.000 hộ gia đình và đáp ứng khoảng 4% nhu cầu điện năng của thủ đô Đan Mạch.

Khi đi vào vận hành cuối năm 2000, Middelgrunden là trang trại điện gió ngoài khơi lớn nhất thế giới. Đến nay, dự án vẫn được ghi nhận là trang trại điện gió thuộc sở hữu hợp tác xã (HTX) lớn nhất thế giới.

Điều đặc biệt nằm ở cơ cấu sở hữu. 10 tuabin thuộc HTX Tuabin gió Middelgrunden, 10 tuabin còn lại thuộc Công ty Điện lực thành phố Copenhagen.

Mô hình này trở nên đáng chú ý trong bối cảnh Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân thăm cấp Nhà nước tới Đan Mạch từ ngày 19–21/10/2026, đúng dịp hai nước kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao.

Từ quan hệ Đối tác toàn diện năm 2013, Việt Nam và Đan Mạch đã nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Xanh năm 2023. Đan Mạch hiện là nhà đầu tư châu Âu lớn thứ ba tại Việt Nam, với khoảng 150 doanh nghiệp đang hoạt động.

Phát biểu chính sách tại Đại học Copenhagen chiều 19/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Việt Nam đặc biệt coi trọng bài học của Đan Mạch về lòng tin xã hội, đồng thời khẳng định: “Mục tiêu cuối cùng của tăng trưởng không phải là con số, mà để người dân thụ hưởng thành quả”.

Middelgrunden là một ví dụ cụ thể về cách người dân tham gia sở hữu và hưởng lợi từ một dự án phát triển năng lượng.

HTX huy động vốn từ cộng đồng, người dân trở thành chủ sở hữu

Dự án Middelgrunden được khởi động năm 1996, khi Văn phòng Môi trường và Năng lượng Copenhagen đề xuất xây dựng trang trại điện gió ngoài cửa cảng. Một nhóm cư dân địa phương sau đó thành lập HTX Tuabin gió Middelgrunden để cùng phát triển và sở hữu dự án.

Hợp đồng hợp tác giữa HTX và công ty điện lực thành phố được ký năm 1998, trước khi dự án được phê duyệt năm 1999.

Quá trình triển khai không hoàn toàn thuận lợi. Phương án ban đầu gồm 27 tuabin bố trí thành ba hàng, nhưng sau tham vấn cộng đồng đã được điều chỉnh thành 20 tuabin xếp theo hình vòng cung.

Trước những lo ngại về tiếng ồn và tác động cảnh quan, HTX tổ chức cho người dân tham quan các tuabin gió thuộc sở hữu cộng đồng tại những địa phương khác. Theo tài liệu dự án, toàn bộ cư dân tham gia chuyến tham quan sau đó đều ủng hộ kế hoạch.

Đáng chú ý hơn là cách HTX huy động vốn. Ngay từ giai đoạn đầu, dự án bán 30.000 phiếu đặt cọc với giá 7 euro mỗi phiếu, thu về 210.000 euro. Số tiền này được khấu trừ khi người tham gia mua cổ phần chính thức.

Phần vốn của HTX được huy động hoàn toàn thông qua việc bán 40.500 cổ phần, mỗi cổ phần tương ứng sản lượng 1.000 kWh điện mỗi năm. Điều lệ HTX không cho phép vay nợ, nên trách nhiệm của thành viên giới hạn trong phần vốn góp.

Theo số liệu được dẫn trong tài liệu dự án, HTX có 8.553 thành viên, bao gồm cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức và công đoàn; 88% đến từ Copenhagen.

Phần lớn thành viên mua số cổ phần tương ứng với nhu cầu sử dụng điện hằng năm của mình. Như vậy, việc góp vốn gắn trực tiếp với nhu cầu năng lượng của người dân, thay vì chỉ là một khoản đầu tư tài chính.

“Nếu bạn sở hữu cổ phần trong một dự án, khi bạn nhìn vào tuabin đó, mỗi vòng quay của cánh quạt, đó chính là tiền mặt dành cho bạn”, Justin Gerdes, chuyên gia năng lượng và cư dân Copenhagen, nhận xét.

Lợi ích kinh tế cũng được những người tham gia xác nhận. Ông Hans Christian Sørensen, thành viên hội đồng quản trị HTX, cho biết các thành viên đã thu hồi toàn bộ vốn đầu tư và nhận mức lợi tức khoảng 7% mỗi năm.

Theo ông Sørensen, khoản lợi tức này hấp dẫn hơn gửi tiền ngân hàng, đồng thời giúp người dân trực tiếp đóng góp vào mục tiêu bảo vệ môi trường.

Điểm đáng chú ý của Middelgrunden không chỉ là khả năng huy động vốn nhỏ lẻ, mà còn ở cơ chế hợp tác giữa HTX và doanh nghiệp điện lực.

Theo nhóm nghiên cứu của Sørensen, doanh nghiệp điện lực đảm nhận thế mạnh về kỹ thuật và hợp đồng, trong khi HTX đóng góp kinh nghiệm từ khu vực điện gió tư nhân, sự nhiệt tình, cam kết của thành viên và khả năng tạo dựng quan hệ với cộng đồng.

Sự phân vai này giúp dự án kết hợp năng lực chuyên môn của doanh nghiệp với nguồn lực tài chính và sự đồng thuận xã hội từ người dân.

Middelgrunden không phải trường hợp cá biệt tại Đan Mạch. Từ những năm 1970, nhiều cộng đồng địa phương đã góp vốn sở hữu tuabin gió.

Năm 2002, điện gió chiếm 15% sản lượng điện của Đan Mạch, trong đó khoảng 40% số nhà máy điện gió do các HTX địa phương vận hành. Đến năm 2016, tỷ trọng điện gió đã tăng lên gần 40% sản lượng điện quốc gia.

Tuy nhiên, kinh nghiệm Đan Mạch cũng cho thấy mô hình HTX năng lượng không thể phát triển chỉ dựa vào sự tự nguyện góp vốn.

Sau khi cơ chế giá mua điện cố định bị bãi bỏ năm 2003, các nhà máy mới phải trực tiếp bán điện trên thị trường. Trong giai đoạn 2003–2008, không có HTX điện gió mới nào được thành lập.

Từ năm 2009, mô hình này dần phục hồi nhờ cải cách chính sách và 3 yếu tố quan trọng.

Thứ nhất, các hợp tác xã liên kết thành lập Vindenergi Danmark, tổ chức chung chuyên tiếp thị và tiêu thụ điện cho thành viên trên cơ sở phi lợi nhuận. Đến năm 2013, tổ chức này giao dịch lượng điện từ các cơ sở có tổng công suất 2.500 MW, chiếm khoảng 50% thị phần.

Thứ hai, các hợp tác xã tăng cường hợp tác với chính quyền địa phương, quỹ đầu tư và doanh nghiệp năng lượng để chia sẻ vốn, năng lực kỹ thuật và rủi ro trong quá trình phát triển dự án.

Thứ ba, quy định pháp luật yêu cầu các dự án điện gió mới phải dành ít nhất 20% quyền sở hữu cho người dân địa phương, tạo điều kiện để cộng đồng trực tiếp tham gia đầu tư và hưởng lợi.

Kinh nghiệm Đan Mạch cho thấy, để hợp tác xã tham gia thị trường năng lượng, không chỉ cần nguồn vốn từ thành viên mà còn phải có cơ chế chính sách phù hợp, liên kết với doanh nghiệp và tổ chức đầu mối đủ năng lực tiêu thụ điện.

HTX điện Việt Nam có thể tham gia sở hữu nguồn phát?

Việt Nam không xa lạ với mô hình HTX điện, nhưng vai trò truyền thống của các đơn vị này khác với Middelgrunden.

Trong nhiều năm, HTX điện nông thôn chủ yếu đảm nhận quản lý, vận hành lưới điện hạ áp và bán lẻ điện cho hộ dân, thay vì trực tiếp đầu tư, sở hữu nguồn phát điện.

Tại thành phố Huế, ông Đinh Ngọc Hùng, Chủ tịch UBND xã Chân Mây, Lăng Cô, cho biết trên địa bàn còn 2 hợp tác xã điện và thừa nhận đây “từng là mô hình phù hợp để triển khai các dự án điện nông thôn”, nhưng qua thời gian đã bộc lộ hạn chế. “Người dân vẫn trả tiền điện nhưng có nhiều trường hợp phản ánh tình trạng mất điện, lưới điện xuống cấp và giá điện cao. Các vấn đề về công tơ, kiểm tra và kiểm soát tính minh bạch trong đo đếm cũng là những kiến nghị của người dân trong thời gian qua cần được quan tâm”, ông Hùng nói.

Chủ tịch UBND thành phố Huế Lê Trí Thanh đã yêu cầu xây dựng lộ trình tiếp nhận các tổ chức điện nông thôn còn lại, phấn đấu hoàn thành việc bàn giao trong năm 2027.

Tại Thái Nguyên, Quyết định số 20/2025/QĐ-UBND ngày 3/11/2025 quy định cơ chế cho vay và thu hồi vốn Dự án Năng lượng nông thôn II, trong đó bên vay bao gồm Công ty Điện lực Thái Nguyên và các HTX kinh doanh dịch vụ điện nhận bàn giao tài sản lưới điện hạ áp.

Những trường hợp này cho thấy HTX điện nông thôn tại Việt Nam đang đối diện các vấn đề về quản lý hạ tầng, nguồn vốn đầu tư và khả năng đáp ứng yêu cầu cung cấp điện.

Trong khi đó, mô hình Middelgrunden mở ra một cách tiếp cận khác: HTX có thể trở thành tổ chức tập hợp vốn của người dân để tham gia sở hữu và kinh doanh nguồn điện.

Nghị định số 61/2025/NĐ-CP ngày 04/3/2025 quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về giấy phép hoạt động điện lực xác định rõ tổ chức được cấp phép hoạt động phát điện bao gồm “hợp tác xã được thành lập và hoạt động theo Luật Hợp tác xã”. 

Đối với công trình phát điện dưới 10 MW, quy định về nhân lực kỹ thuật được thiết kế theo quy mô, trong đó người trực tiếp vận hành chỉ cần bằng trung cấp trở lên hoặc tương đương chuyên ngành kỹ thuật; tổ chức cần ít nhất một người quản lý kỹ thuật có 5 năm kinh nghiệm và bốn người trực tiếp vận hành.

Điều này tạo cơ sở để các HTX có đủ năng lực xem xét tham gia hoạt động phát điện, thay vì chỉ giới hạn ở dịch vụ phân phối điện như mô hình truyền thống.

Tuy nhiên, khả năng triển khai thực tế còn phụ thuộc vào nguồn vốn, năng lực kỹ thuật, điều kiện cấp phép, cơ chế bán điện và hiệu quả tài chính của từng dự án.

Tại Đại học Copenhagen, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ Việt Nam “có đường bờ biển dài hơn 3.200 km cùng tiềm năng điện gió ngoài khơi lớn hàng đầu khu vực”, và khẳng định chuyển đổi xanh, năng lượng “là cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế mà không đánh đổi môi trường”.

Từ Middelgrunden, có thể rút ra 3 kinh nghiệm đáng chú ý đối với khu vực HTX Việt Nam.

Trước hết, sự tham gia của người dân cần gắn với quyền sở hữu và lợi ích kinh tế cụ thể, qua đó tạo đồng thuận đối với các dự án năng lượng tại địa phương.

Tiếp đó, cần nghiên cứu cơ chế phù hợp để người dân và HTX có thể góp vốn tham gia các dự án năng lượng tái tạo, đồng thời bảo đảm quyền lợi và trách nhiệm của các bên.

Cuối cùng, HTX không nhất thiết phải tự đảm nhận toàn bộ quá trình đầu tư, vận hành và tiêu thụ điện. Mô hình đồng sở hữu với doanh nghiệp điện lực, kết hợp tổ chức đầu mối hỗ trợ giao dịch trên thị trường, là kinh nghiệm đáng tham khảo từ Đan Mạch.

Trong khuôn khổ Đối tác Chiến lược Xanh Việt Nam – Đan Mạch, bên cạnh hợp tác về công nghệ, kinh nghiệm tổ chức mô hình năng lượng cộng đồng cũng là hướng đáng nghiên cứu. 

Với hơn 35.000 HTX trên cả nước, từ kinh nghiệm Middelgrunden, Việt Nam có cơ sở để xem xét mở rộng vai trò của kinh tế tập thể, từ cung cấp dịch vụ điện sang tham gia sở hữu và hưởng lợi từ quá trình chuyển đổi năng lượng.

Thùy Linh