Từ những vùng đất còn nhiều khó khăn ở miền núi phía Bắc, việc chuẩn hóa quy trình, đổi mới tư duy canh tác và chủ động chinh phục thị trường đã giúp các HTX trở thành "đòn bẩy" quan trọng trong chiến lược giảm nghèo, nâng cao thu nhập cho nông dân.

Tại tỉnh Thái Nguyên, HTX Tài Hoan là một điển hình tiêu biểu cho hành trình biến nông sản truyền thống thành sản phẩm có vị thế trên thị trường.

Tìm hướng đi cho nông sản đặc sản 

Xã Côn từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm miến dong. Sợi miến nơi đây được làm từ củ dong riềng trồng trên vùng đất đai màu mỡ. Tuy nhiên, trước đây nghề làm miến chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, thủ công, giá trị kinh tế chưa cao và tiêu thụ bấp bấp bấp bênh. Chị Nguyễn Thị Hoan, Giám đốc HTX Tài Hoan, người sinh ra và lớn lên gắn bó với nghề truyền thống của gia đình, đã sớm trăn trở về việc làm sao để nâng tầm giá trị cho củ dong riềng.

Năm 2018, HTX Tài Hoan chính thức thành lập với 14 thành viên ban đầu, đánh dấu bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang quy mô tập trung, bài bản. Bắt tay vào chuẩn hóa, HTX đã mạnh dạn đầu tư hạ tầng, máy móc hiện đại và ứng dụng quy trình sản xuất khép kín, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm. Năm 2018, miến dong Tài Hoan đạt chứng nhận OCOP 4 sao và đến năm 2021 vinh dự trở thành sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia đầu tiên của tỉnh Bắc Kạn.

Tuy nhiên, tấm vé OCOP 5 sao mới chỉ là điều kiện cần; câu chuyện thị trường mới là điều kiện đủ để HTX bứt phá. Để sản phẩm miến dong Na Rì bước ra khỏi không gian làng nghề, HTX Tài Hoan đã chủ động xây dựng thương hiệu bài bản, đầu tư nâng cấp mẫu mã bao bì hiện đại, đẹp mắt và đẩy mạnh quảng bá trên các kênh truyền thông, sàn thương mại điện tử.

Từ các kênh phân phối truyền thống, miến dong Tài Hoan từng bước phủ sóng rộng khắp hệ thống siêu thị, đại lý và các chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch tại nhiều tỉnh, thành phố lớn trong nước.

Không dừng lại ở thị trường nội địa, HTX đã tận dụng tốt chứng nhận OCOP 5 sao để đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng khắt khe, mở rộng đường hướng tới thị trường xuất khẩu, nghiên cứu đa dạng hóa các dòng sản phẩm chế biến từ miến dong. Việc làm chủ câu chuyện thị trường giúp HTX duy trì liên kết bao tiêu ổn định 40–50 ha trồng củ dong riềng cho người dân, bảo đảm nguồn nguyên liệu sạch và bảo tồn nghề truyền thống địa phương.

Khác biệt từ tư duy kỹ thuật

Tại Sơn La, câu chuyện nâng tầm hạt cà phê Arabica lại gắn liền với tư duy canh tác khoa học và sự thấu hiểu sâu sắc đặc tính sinh học của cây trồng từ ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao — người đã hơn 30 năm "ăn ngủ" cùng hạt cà phê đất Bắc.

Trực tiếp chia sẻ về kỹ thuật canh tác và nét đặc thù của cây cà phê tại địa phương, ông Thao cho biết, cây cà phê đã gắn bó với đất Sơn La từ những năm 1990. Cà phê chè (Arabica) có đặc tính sinh học hoàn toàn khác so với cà phê vối (Robusta) ở Tây Nguyên, từ quá trình ra hoa cho đến phát triển mầm quả. Do khác biệt về giống nên phương pháp canh tác cũng phải điều chỉnh tương ứng. Tại Tây Nguyên, do vị trí địa lý khác nhau, nếu không tưới nước trong các tháng 2, 3 và 4 thì cây cà phê sẽ chết. Trái lại, ở Sơn La, cây cà phê không tưới trong khoảng thời gian này vẫn có thể sống sót.

Dân gian có câu 'nhất giống, nhì phân'. Canh tác cà phê nếu không tưới nước, không bổ sung dinh dưỡng thì cây không thể phát triển tốt. Tuy nhiên, việc tưới phải đảm bảo 'đúng và đủ', chứ không phải cứ lắp hệ thống tưới nhỏ giọt là mang lại hiệu quả. Khác với các loại rau củ quả, cây cà phê sau khi thu hoạch xong vào tháng 11, 12 sẽ đi vào giai đoạn nghỉ ngơi (ngủ đông). Đến tháng Giêng, tháng 2, khi thời tiết nắng ấm, cây bắt đầu xuất hiện tín hiệu sinh trưởng thì mới tiến hành tưới từ tháng 3. Khi các mắt ngủ đã hấp thụ đủ nước, chỉ khoảng 10 ngày sau, cây sẽ bung nụ đại trà và trong vòng 15 ngày sẽ nở hoa đồng loạt, đạt tiêu chuẩn.

Đặc biệt, việc tưới cà phê chè không phải quá 'căn ke' theo thời tiết như cà phê vối để tránh tình trạng gặp mưa gây thối hoa. Hoa cà phê chè là hoa lưỡng tính, thường nở vào buổi chiều tối nên dù gặp mưa cũng không bị ảnh hưởng. Điều đó cho thấy, dù cùng phát triển cây cà phê nhưng ở mỗi vùng địa danh khác nhau thì quy trình canh tác bắt buộc phải khác nhau.

Nắm bắt rõ kỹ thuật, đặc điểm của cây cà phê, từ năm 2017, HTX đã đưa vào trồng các giống cà phê tái canh mới có khả năng kháng bệnh và chống chịu biến đổi khí hậu. Đồng thời, HTX tổ chức tập huấn cho thành viên kỹ thuật ứng dụng men vi sinh, chăm sóc, tỉa cành, tạo tán (thay vì đốn hạ) nhằm tối ưu hóa khả năng quang hợp và hạn chế sâu bệnh, côn trùng. Cùng với đó, HTX chủ động quy hoạch khu vực trồng cây che bóng, tạo tán râm mát phù hợp với đặc tính ưa bóng râm của cây cà phê.

Về hệ thống tưới, HTX ưu tiên sử dụng béc tưới bán kính rộng và độ phun cao. Kỹ thuật này vừa giúp giảm bớt ảnh hưởng của sương muối, vừa phục vụ hiệu quả cho công tác làm cỏ mùa vụ mà không lo bị tắc béc. Nhờ kiểm soát tốt quy trình thâm canh, HTX luôn duy trì năng suất ổn định ở mức 25–30 tấn quả tươi/ha. Ngay cả những vườn cà phê đã 36–37 năm tuổi vẫn giữ vững năng suất, thậm chí một số giống mới còn đạt tới 40–45 tấn/ha.

Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, ông Thao nhấn mạnh tư duy tập trung vào chất lượng thay vì chạy theo sản lượng: "Sản xuất năng suất cao nhưng phải đi cùng chất lượng, vì nông sản Việt có thời điểm bán được 4.000 đồng/kg nhưng công thu hái đã là 3.000 đồng/kg. Chính vì vậy, chất lượng là đi vào cà phê đặc sản để có giá trị cao, vì đây là loại cà phê mà thị trường thế giới đang cần”.

Xác định phát triển sản phẩm và thị trường một cách rõ ràng, nên HTX Bích Thao  chính là một trong 6 đơn vị được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý "Cà phê Sơn La". Năm 2021, HTX đầu tư 16 tỷ đồng xây dựng nhà máy chế biến quy mô 1.120 m², công suất 20 tấn cà phê nhân/ngày, áp dụng công nghệ phơi nhà kính chế biến ướt thân thiện môi trường, sản xuất trà siro vỏ cà phê (Cascara) và cà phê hòa tan sấy thăng hoa ở -45°C.

HTX cũng xây dựng 54 khu sơ chế lên men chuẩn hóa theo từng thị trường xuất khẩu (Đức, Mỹ, Nhật Bản...). Nhờ đó, sản phẩm cà phê Bích Thao đạt OCOP 5 sao quốc gia năm 2022, đưa 97% sản lượng cà phê đặc sản xuất khẩu sang các thị trường khó tính với giá trị kinh tế tăng gấp 3–4 lần so với phương pháp truyền thống.

Đòn bẩy giảm nghèo, nâng cao thu nhập

Hiệu quả kinh tế từ việc chuẩn hóa sản phẩm OCOP và mở rộng thị trường tiêu thụ của HTX Bích Thao hay HTX Tài Hoan đã trực tiếp chuyển hóa thành kết quả giảm nghèo, cải thiện sinh kế cho người dân địa phương.

Tại Thái Nguyên, chuỗi liên kết và sức tiêu thụ thị trường của HTX Tài Hoan không chỉ giải quyết đầu ra ổn định cho củ dong riềng của người dân vùng cao mà còn trực tiếp tạo công ăn việc làm ổn định cho từ 15 đến 20 lao động địa phương với mức thu nhập bình quân 6 triệu đồng/người/tháng. HTX đã góp phần tích cực thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương và tạo động lực phát triển cho các ngành nghề liên quan.

Còn tại Sơn La, HTX Cà phê Bích Thao đã mở rộng quy mô liên kết từ 11 hộ nông dân ban đầu lên tới hơn 800 hộ dân, hỗ trợ bà con chuyển đổi sang trồng các giống cà phê đặc sản và áp dụng quy trình sản xuất hữu cơ, VietGAP, UTZ. Hoạt động thu mua hàng chục tấn cà phê nhân mỗi năm cùng việc tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng chục lao động địa phương đã giúp người dân nâng cao đáng kể giá trị thu nhập trên cùng một diện tích canh tác, không còn lo cảnh bị thương lái ép giá.

Từ câu chuyện của HTX Tài Hoan và HTX Cà phê Bích Thao, có thể thấy phát triển sản phẩm OCOP gắn với kinh tế tập thể chính là giải pháp căn cơ để tổ chức lại sản xuất nông thôn. Khi nông dân tham gia vào chuỗi giá trị do HTX làm nòng cốt, họ được bảo đảm từ khâu kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng đến đầu ra thị trường.

Việc chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế nông nghiệp — lấy chất lượng OCOP và thị trường làm định hướng — chính là chìa khóa then chốt. Sự lớn mạnh của các HTX không chỉ khẳng định vị thế nông sản Việt mà còn tạo đòn bẩy vững chắc thúc đẩy công tác giảm nghèo, nâng cao đời sống cho bà con nông dân vùng cao.

Tùng Lâm