Kỳ vọng dòng vốn quốc tế đảo chiều sau khi thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam được nâng hạng chưa trở thành hiện thực. Lũy kế 9 tháng đầu năm 2026, nhà đầu tư nước ngoài bán ròng hơn 97.800 tỷ đồng trên HoSE. Tính trên toàn thị trường, giá trị bán ròng từ đầu năm đã tiến sát 120.000 tỷ đồng.

Gần 120.000 tỷ đồng vốn ngoại rời thị trường

Đáng nói, áp lực rút vốn vẫn tiếp diễn sau ngày 21/9, thời điểm việc nâng hạng của FTSE Russell có hiệu lực. Tính đến phiên 20/10, khối ngoại đã bán ròng trong 21/22 phiên giao dịch kể từ ngày nâng hạng, với giá trị lũy kế khoảng 25.832 tỷ đồng.

Theo ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch FiinGroup, có 3 nguyên nhân chính lý giải tình trạng trên, gồm mặt bằng lãi suất USD cao, đặc điểm của dòng vốn đang rút ra và những hạn chế nội tại của TTCK Việt Nam.

Trước hết, sức hấp dẫn tương đối của các tài sản quốc tế tiếp tục ảnh hưởng đến quyết định phân bổ vốn. Khi lợi suất trái phiếu Mỹ duy trì ở mức cao, nhà đầu tư nước ngoài có thêm lựa chọn đầu tư với mức sinh lời kỳ vọng đáng kể mà không nhất thiết phải chấp nhận toàn bộ rủi ro của thị trường cổ phiếu mới nổi.

Ông Johan Nyvene, Chủ tịch HĐQT Chứng khoán TP.HCM (HSC) cũng nhấn mạnh, nhà đầu tư quốc tế đánh giá đồng thời triển vọng lợi nhuận, rủi ro quốc gia và rủi ro doanh nghiệp. Theo ông, mức sinh lời kỳ vọng 12-15% đối với cổ phiếu Việt Nam có thể là ngưỡng cần thiết để bù đắp rủi ro, song đây là quan điểm của chuyên gia, không phải mức lợi nhuận được bảo đảm.

Nguyên nhân thứ hai nằm ở cơ cấu dòng vốn. Việc nâng hạng tạo điều kiện để các quỹ thụ động đầu tư theo chỉ số thị trường mới nổi xem xét phân bổ vốn vào Việt Nam. Tuy nhiên, dòng vốn rút ra thời gian qua chủ yếu đến từ các quỹ chủ động, vốn có quyền tự quyết định mua bán dựa trên triển vọng doanh nghiệp, định giá và chiến lược đầu tư riêng.

Do đó, dòng tiền từ các quỹ đầu tư theo chỉ số và dòng vốn chủ động không nhất thiết vận động cùng chiều. Ngay cả khi TTCK được nâng hạng, các quỹ vẫn cần thời gian đánh giá, lựa chọn cổ phiếu và xác định tỷ trọng đầu tư phù hợp. Dòng vốn mới cũng không nhất thiết bù đắp ngay lượng cổ phiếu được bán ra bởi các nhà đầu tư hiện hữu.

Một điểm đáng chú ý khác là diễn biến rút vốn không hoàn toàn phản ánh sự suy giảm sức hấp dẫn của toàn bộ doanh nghiệp Việt Nam. Ông Thuân cho biết một số giao dịch bán ra liên quan đến Masan Consumer, trong khi một số quỹ giảm tỷ trọng các cổ phiếu chịu ảnh hưởng bởi xu hướng trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc những vấn đề về quản trị doanh nghiệp. Khi loại trừ các giao dịch liên quan đến Masan Consumer, quy mô dòng tiền rút ra được ông ước tính còn khoảng nửa tỷ USD.

Dù vậy, các yếu tố bên ngoài vẫn tạo áp lực đáng kể. Báo cáo thị trường tháng 9 của Vietcap ghi nhận thanh khoản trên HoSE tiếp tục giảm tháng thứ tư liên tiếp, trong khi lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ tăng và giá dầu duy trì ở mức cao giữa những bất ổn địa chính trị. Những điều kiện này khiến nhà đầu tư thận trọng hơn với tài sản rủi ro, ngay cả khi triển vọng tăng trưởng kinh tế Việt Nam vẫn được đánh giá tích cực.

Nâng hạng đã khó, giữ vững vị thế còn khó hơn

Nếu câu chuyện dòng vốn ngoại tại Việt Nam cho thấy khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế sau nâng hạng, diễn biến tại Indonesia là lời cảnh báo về những rủi ro lớn hơn khi chất lượng vận hành thị trường không theo kịp vị thế quốc tế.

Được biết, MSCI đã mở đợt tham vấn về đề xuất chuyển Indonesia từ nhóm thị trường mới nổi sang thị trường độc lập, với lý do tư cách thị trường mới nổi của nước này không còn phù hợp. Thời hạn nhận ý kiến là ngày 30/4/2027 và quyết định cuối cùng dự kiến được đưa ra trước hoặc vào ngày 30/6/2027.

Đây là thông tin này gây chấn động thị trường. Theo số liệu Bloomberg, tính từ đầu năm, chỉ số Jakarta Composite Index (JCI) giảm khoảng 39%, nhà đầu tư nước ngoài bán ròng khoảng 4,9 tỷ USD và đồng rupiah mất giá khoảng 8%.

Những vấn đề của Indonesia không chỉ xuất phát từ biến động kinh tế hay tâm lý thị trường. MSCI đã nêu lo ngại về tính minh bạch của dữ liệu, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free float) và mức độ tập trung sở hữu. Cơ quan này cũng đặt câu hỏi về các giao dịch có phối hợp và hiệu quả thực thi những biện pháp cải cách đã được công bố.

Indonesia đã công bố thêm thông tin về cổ đông sở hữu trên 1% và lộ trình nâng tỷ lệ free float tối thiểu lên 15%. Tuy nhiên, việc đưa ra cam kết chưa đủ để xóa bỏ các quan ngại nếu thị trường chưa chứng minh được rằng những thay đổi đó được thực thi hiệu quả.

Bài học đặt ra cho Việt Nam là nâng hạng không nên được xem như đích đến cuối cùng của quá trình phát triển thị trường vốn. Nếu việc cải thiện khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài không đi cùng minh bạch thông tin, chất lượng quản trị doanh nghiệp và cơ chế giám sát hiệu quả, lợi ích từ vị thế mới có thể không được duy trì như kỳ vọng.

Với Việt Nam, yêu cầu này càng cần quan tâm trong bối cảnh dòng vốn ngoại vẫn bán ròng quy mô lớn. Việc FTSE Russell nâng hạng lên thị trường mới nổi thứ cấp tạo ra cơ hội tiếp cận nhóm nhà đầu tư rộng hơn, nhưng không có nghĩa mọi cổ phiếu niêm yết đều tự động trở thành điểm đến của dòng tiền quốc tế.

Nâng hạng cận kề, khối ngoại vẫn chưa thực sự trở lại

Nhà đầu tư tổ chức thường quan tâm đến khả năng mua bán với quy mô lớn, tỷ lệ cổ phiếu thực sự có thể giao dịch, chất lượng công bố thông tin và mức độ bảo vệ quyền lợi cổ đông. Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận thị trường, quy trình thanh toán và các điều kiện vận hành cũng ảnh hưởng đến quyết định giải ngân. Đây là những yếu tố cần được cải thiện đồng bộ để biến cơ hội nâng hạng thành lợi ích thực tế.

Về phía doanh nghiệp niêm yết, nâng cao chất lượng quản trị và minh bạch thông tin cũng có ý nghĩa không kém việc cải thiện kết quả kinh doanh. Trong một thị trường có nhiều lựa chọn đầu tư, doanh nghiệp muốn thu hút dòng vốn dài hạn cần chứng minh được triển vọng lợi nhuận, tính nhất quán trong chiến lược và khả năng bảo vệ lợi ích của cổ đông.

Đối với cơ quan quản lý, bài toán đặt ra là tiếp tục hoàn thiện hạ tầng TTCK, nâng chất lượng công bố thông tin và giám sát giao dịch, đồng thời xử lý hiệu quả những hành vi có thể làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư. Những cải cách này cần được đánh giá qua kết quả thực thi, thay vì chỉ dừng lại ở các mục tiêu hay lộ trình được công bố.

Trong ngắn hạn, dòng vốn ngoại tại Việt Nam vẫn chịu tác động từ lãi suất quốc tế, biến động tỷ giá, định giá cổ phiếu và chiến lược phân bổ của từng quỹ. Vì vậy, chưa thể khẳng định thời điểm dòng tiền sẽ đảo chiều chỉ dựa trên sự kiện nâng hạng. Vietcap cũng lưu ý khả năng xuất hiện dòng vốn liên quan đến FTSE có thể hỗ trợ TTCK, nhưng thời điểm và quy mô vẫn chưa chắc chắn.

Về dài hạn, triển vọng thu hút vốn ngoại sẽ phụ thuộc vào việc Việt Nam có thể duy trì các tiêu chuẩn thị trường mới nổi và nâng cao chất lượng hàng hóa đầu tư đến đâu. Nếu thiếu những cải thiện thực chất về minh bạch và cơ chế vận hành, một thị trường có thể đối mặt nguy cơ mất đi vị thế đã đạt được.

Hải Giang