Từ việc kết hợp mô hình du lịch sinh thái cộng đồng, nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Cơ Tu ở làng Zara ở xã Bến Giằng (là xã mới được sáp nhập từ 3 xã cũ là Cà Dy, Tà Bhing và Tà Pơơ thuộc huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam trước đây) không chỉ góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa mà còn mang lại thu nhập ổn định cho người dân.       

Thu hút du khách về làng trải nghiệm

Làng Zara, hay còn gọi là Zơra, là nơi đồng bào dân tộc Cơ Tu quần cư giữa núi rừng xanh thẳm. Ngôi làng nổi tiếng bởi nghề dệt thổ cẩm truyền thống, nơi những giá trị văn hóa lâu đời vẫn được gìn giữ trọn vẹn qua từng đường kim, mũi chỉ.

Khi đến đây trải nghiệm, nhiều du khách không khỏi ngỡ ngàng trước những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, được dệt thủ công từ đôi tay khéo léo của những người phụ nữ Cơ Tu. Các hoa văn tinh tế, mang hình ảnh cây cối, chim muông và những họa tiết hình học, phảng phất hơi thở thiên nhiên và chiều sâu tâm linh, tạo nên nét đặc trưng không thể trộn lẫn của văn hóa đồng bào Cơ Tu.

Thời gian gần đây, việc duy trì và phát triển nghề dệt thổ cẩm kết hợp với du lịch sinh thái cộng đồng, đã giúp cải thiện sinh kế đáng kể cho phụ nữ người Cơ Tu ở làng Zara. Các du khách đến làng được các chị em người Cơ Tu giới thiệu, trình diễn, quảng bá nghề dệt thổ cẩm phục vụ du lịch. Qua đó, họ vừa có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống, vừa gìn giữ, bảo tồn được nghề truyền thống.

Khi du lịch cộng đồng phát triển, du khách trong và ngoài nước tìm đến làng Zara đông hơn. Qua ghi nhận, du khách rất thích thú khi được tận mắt trải nghiệm các công đoạn dệt thổ cẩm như chuốt chỉ, vào khuôn, kéo sợi, dệt… Đôi tay thoăn thoắt cùng những lời thuyết minh về các loại họa tiết trên sản phẩm mang đến cho du khách những trải nghiệm thú vị, hấp dẫn.

Đến làng Zara hôm nay, du khách dễ dàng bắt gặp hình ảnh của chị em phụ nữ người Cơ Tu vừa miệt mài dệt thổ cẩm, vừa chuyện trò rôm rả tại nhà Gươl của làng. 

Lần đầu tận mắt chứng kiến người Cơ Tu dệt thổ cẩm, du khách Trần Văn Châu chia sẻ: “Đây là một nghề rất quý của người Cơ Tu, cần đặc biệt giữ gìn và duy trì. Những tấm vải được dệt nên thể hiện nét đẹp rất riêng của trang phục Cơ Tu và còn chứng tỏ kỹ thuật điêu luyện và công sức của người dệt”.

Đặc sắc ở từng công đoạn

Có thể thấy việc kết hợp với du lịch cộng đồng còn tạo đầu ra cho sản phẩm thổ cẩm của chị em người Cơ Tu ở làng Zara qua việc đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá trên mạng xã hội, kết nối các đoàn khách đến tham quan, trải nghiệm dệt và bán sản phẩm thổ cẩm.

Nghề dệt thổ cẩm của làng Zara được du khách đánh giá cao vì làm hoàn toàn thủ công và khép kín, đặc sắc ở từng công đoạn, từ khâu trồng cây nguyên liệu như bông, gai, đay, xe sợi, nhuộm, dệt vải, tạo hoa văn, tra cườm, thêu… cho đến dệt thành sản phẩm. Các khung dệt ở đây cũng được làm thô sơ, chỉ từ những thanh tre, nứa… Trong đó, đặc sắc nhất chính là các sản phẩm thổ cẩm hoa văn cườm. 

Để dệt nên một hoa văn cườm, người thợ phải cắt sợi ngang rồi chèn các hạt cườm vào, tùy theo trí tưởng tượng của mình mà thêm hay bớt hạt. Số hạt càng nhiều, hoa văn dệt càng khó, và ngược lại. Hoa văn cầu kỳ thể hiện sự tinh xảo của đôi tay người thợ dệt, và điều đặc biệt là các hoa văn tạo ra mỗi lúc không giống nhau. Hoa văn thổ cẩm Cơ Tu thường được dệt bằng sợi bông trắng trên nền vải đen hoặc sẫm màu.

Về nguyên liệu sợi bông trắng, nhiều giống bông bản địa ở làng Zara như kpay plâng, kpay lao, kpay plưng, hay còn gọi “bông cỏ” được chị em người Cơ Tu trồng để khai thác nguyên liệu cho nghề dệt thổ cẩm. Sau khi bảo quản, chị em Cơ tu đã sáng tạo ra nhiều công cụ khác nhau để chế biến sợi: đó là công cụ tách hạt (êết); dụng cụ bật bông (tơrơmế); que quấn bông (plau); máy se sợi (chia); hhung quấn sợi thô (trước khi nhuộm); công cụ tạo búp sợi (tra ca).

Các chị em còn tìm ra những nguyên liệu để chế biến thuốc nhuộm màu cho sợi bông. Các màu cơ bản xuất hiện trên trang phục dân tộc Cơ tu là màu trắng (bhooc), màu đen (tăm), màu đỏ (prôm), màu xanh (ta viêng), màu vàng (rơk). Ngoài ra còn có các màu phụ như màu nâu (prâu), tím (pơ nghinr)... Càng về sau, bảng màu của đồng bào càng phong phú hơn nhờ trao đổi sợi bông với các dân tộc khác và sợi chỉ, sợi len ngoài thị trường.

Nhắc đến nghề dệt thổ cẩm ở làng Zara không thể kể tới vai trò dẫn dắt của HTX Dệt thổ cẩm Cơ Tu Zara Nam Giang. HTX hiện có 28 thành viên, tất cả đều là phụ nữ trong làng. Các sản phẩm của HTX bao gồm túi, khăn, ví, khố, áo choàng, váy, trong đó túi A’Đhir được xếp hạng OCOP 3 sao.

Từ khi được công nhận đạt chuẩn sản phẩm OCOP 3 sao, túi A’Đhir của HTX được nhiều khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Một phần vì túi rất gọn nhẹ, dễ sử dụng nên khách hàng rất ưa chuộng. Mỗi khi đến thăm làng Zara, nhiều du khách đều ưu tiên lựa chọn mua sắm sản phẩm đặc trưng này.

Bà Nguyễn Thị Kim Lan, Giám đốc HTX Dệt thổ cẩm Cơ Tu Zara, cho biết Túi A’Đhir được làm rất công phu, thiết kế mang tính ứng dụng cao, hoa văn độc đáo nên được nhiều du khách lựa chọn.

Có HTX tạo sức sống cho nghề truyền thống

Theo bà Lan, các chị em người Cơ Tu là thành viên HTX đã có nhiều năm gắn bó với nghề dệt thổ cẩm. Nếu như trước đây, họ chủ yếu thêu cườm, dệt may tại nhà, thì hiện nay, nhiều thành viên tập trung làm việc tại cơ sở HTX nhằm trình diễn, trưng bày, giới thiệu sản phẩm, bán hàng cho du khách tham quan.

Hoa văn trên sản phẩm vải thổ cẩm của HTX cũng đạt trình độ cao về nghệ thuật trang trí. Đó là một kho báu về nghệ thuật tạo hình do phụ nữ Cơ Tu sáng tạo và trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và ngày càng được sáng tạo hơn.

Vị giám đốc HTX cũng nhấn mạnh phát triển sản phẩm dệt thổ cẩm ở làng Zara theo hướng hàng hóa không chỉ giúp bảo tồn làng nghề hiệu quả mà còn góp phần tạo nên sức sống cho nghề truyền thống. Thu nhập bình quân mỗi thành viên ngày càng cải thiện, đã giúp kết nối những phụ nữ Cơ Tu trong làng lại với nhau cùng làm việc, bảo tồn phát triển nghề dệt truyền thống của đồng bào Cơ Tu.

Thời gian qua, Liên minh HTX Việt Nam cùng với Liên minh HTX Tp. Đà Nẵng hay Liên minh HTX tỉnh Quảng Nam trước đây đã có nhiều hoạt động hỗ trợ cho những HTX vừa phát triển nghề truyền thống vừa kết hợp du lịch cộng đồng ở vùng cao, tập trung đông đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có HTX Dệt thổ cẩm Cơ Tu Zara. 

Cụ thể là tổ chức các lớp tập huấn để giúp cho thành viên HTX nâng cao tay nghề dệt thổ cẩm, từ đó có thể đa dạng hóa các loại mẫu mã, sản phẩm làm bằng dệt thổ cẩm. Song song đó là việc hỗ trợ HTX quảng bá sản phẩm dệt thổ cẩm trên các nền tảng mạng xã hội, các sàn thương mại điện tử... giới thiệu đến người tiêu dùng.

Để tăng tính hiệu quả của HTX khi kết hợp giữa nghề dệt thổ cẩm với du lịch cộng đồng, hệ thống Liên minh HTX Việt Nam đã phối hợp với địa phương xác định giải pháp tập trung tuyên truyền nâng cao nhận thức cán bộ quản lý, nghiệp vụ, thành viên, người lao động trong HTX nhận biết những cơ hội lớn phát triển du lịch cộng đồng, từ đó hình thành ý tưởng đầu tư phát triển du lịch. 

Bên cạnh đó là việc hỗ trợ HTX tăng cường sự liên kết với doanh nghiệp, các công ty du lịch nhằm tạo thành các chuỗi liên kết để đưa du khách về với làng Zara. Nhất là thường xuyên kết nối thông tin giữa HTX với doanh nghiệp lữ hành nhằm tư vấn, hỗ trợ xây dựng phương án nghề dệt thổ cẩm gắn với du lịch cộng đồng. Đặc biệt, HTX còn được hỗ trợ để phát triển sản phẩm mới, có tính cạnh tranh cao và bắt kịp với xu hướng và thị hiếu của khách du lịch. 

                                                                                 Thanh Loan