Nhắc đến tư duy đổi mới sáng tạo trong khu vực kinh tế tập thể, không thể không kể đến HTX Kỳ Như (Cần Thơ)

Đột phá công nghệ chế biến sâu

Đơn vị này đã gây tiếng vang lớn khi được Cục Sở hữu trí tuệ chính thức chấp nhận hợp lệ 2 đơn đăng ký sáng chế độc lập mang tính đồng bộ, gồm sáng chế về phương pháp sản xuất cá thát lát ăn liền đóng hộp và sáng chế về chính sản phẩm thực phẩm ăn liền đóng hộp này.

Bộ đôi sáng chế của HTX Kỳ Như thiết lập một quy trình kiểm soát nhiệt độ nghiêm ngặt, từ khâu xử lý nguyên liệu, đánh chả hai giai đoạn để tạo độ dai đặc trưng, cho đến công nghệ bài khí rót sốt nóng thông minh giúp loại bỏ oxy và kéo dài thời gian bảo quản tự nhiên mà hoàn toàn không cần đến chất bảo quản.

Bước tiến này cho thấy một hệ sinh thái bảo hộ toàn diện của HTX, từ quy trình công nghệ đến sản phẩm cuối cùng, tạo nên lợi thế cạnh tranh cốt lõi trên thị trường.

Hiệu quả kinh tế từ việc chủ động xác lập sở hữu trí tuệ này là vô cùng rõ rệt. Theo các chuyên gia, khi HTX chú trọng đến sở hữu trí tuệ, nhất là quyền sở hữu công nghiệp bao gồm sáng chế, giải pháp hữu ích sẽ giúp giá trị thương mại sản phẩm tăng từ 25-40% so với trước khi bảo hộ.

Quan trọng hơn, bằng sáng chế đóng vai trò như một tấm lá chắn pháp lý, giúp bảo vệ HTX khỏi các hành vi làm giả, làm nhái, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên thị trường, đồng thời là giấy thông hành để các mặt hàng nông sản chế biến sâu của HTX tự tin bước vào hệ thống siêu thị lớn và xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khó tính như EU, Hoa Kỳ hay Nhật Bản.

Đòn bẩy từ các chính sách

Nhận thức rõ vai trò cốt lõi của tài sản trí tuệ trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh cho sản phẩm, Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách mang tính chiến lược nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp, HTX hình thành và bảo hộ tài sản này.

Hệ thống hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện tạo điều kiện tối đa cho các đơn vị chuyển mình. Trước hết phải kể đến Chương trình Phát triển tài sản trí tuệ đến năm 2030 theo Quyết định số 2205 của Thủ tướng Chính phủ. Chương trình này đặt mục tiêu hỗ trợ tối thiểu 40% sản phẩm OCOP được bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong đó đặc biệt ưu tiên các giải pháp kỹ thuật và sáng chế mang tính ứng dụng cao của các HTX.

Bên cạnh đó, Luật Hợp tác xã năm 2023 có hiệu lực từ ngày 01/07/2024 cũng mở ra chương mới khi quy định rõ chính sách của Nhà nước về hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho các tổ chức kinh tế tập thể tại Điều 20. Đồng thời, Nghị định số 13 năm 2019 quy định về Điều lệ sáng kiến cũng là cơ sở pháp lý quan trọng để các HTX công nhận, khen thưởng và khai thác thương mại các sáng kiến của thành viên một cách minh bạch.

Phó Thủ tướng yêu cầu mở đợt cao điểm mới chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Tại Hội nghị sơ kết tình hình thực hiện Công điện số 38, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu tiếp tục mở đợt cao điểm mới, rà soát toàn diện tình hình và đấu tranh quyết liệt hơn nữa với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Sở hữu trí tuệ thành động lực phát triển bền vững của HTX

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, sở hữu trí tuệ đang trở thành một trong những nguồn lực quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh của chính các HTX.

HTX chè bước qua “cửa hẹp” xuất khẩu nhờ sở hữu trí tuệ

Đầu tư vào sở hữu trí tuệ đang giúp nhiều HTX chè tại Thái Nguyên chuyển từ bán sản phẩm thô sang bán thương hiệu, văn hóa và giá trị gia tăng, qua đó mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng sức cạnh tranh cho nông sản Việt.

Tại các địa phương, các gói hỗ trợ tài chính cụ thể đã được triển khai đồng bộ. Nhiều tỉnh, thành phố đã ban hành Nghị quyết của Hội đồng nhân dân hỗ trợ kinh phí trực tiếp cho HTX khi được cấp bằng sáng chế hoặc giải pháp hữu ích, với mức chi từ 30-50 triệu đồng cho mỗi văn bằng được bảo hộ trong nước, và lên tới 100-150 triệu đồng đối với văn bằng tại nước ngoài.

Đồng thời, Sở Khoa học và Công nghệ các địa phương cũng bố trí nguồn ngân sách từ Quỹ phát triển khoa học và công nghệ để hỗ trợ các HTX từ khía cạnh kỹ thuật chuyên sâu như tra cứu thông tin sáng chế, thuê chuyên gia viết bản mô tả sáng chế - khâu kỹ thuật phức tạp nhất trong quá trình nộp đơn.

Rào cản từ thực tiễn

Mặc dù hệ thống chính sách khá toàn diện, song số lượng HTX sở hữu bằng sáng chế hiện nay tại Việt Nam vẫn còn rất khiêm tốn.

Khảo sát thực tế cho thấy, phần lớn các HTX vẫn đang dừng lại ở việc đăng ký nhãn hiệu thông thường hoặc nhãn hiệu tập thể, tỷ lệ tiếp cận và sở hữu bằng sáng chế, giải pháp hữu ích chỉ chiếm chưa đầy 1% trong tổng số hơn 35.000 HTX trên cả nước.

Như tại Thái Nguyên, người sáng lập HTX Thành Ngân là anh Nguyễn Văn Tuấn đã nghiên cứu, chế tạo thành công máy nông nghiệp đa năng phục vụ sản xuất trên đất dốc miền núi. Từ sáng chế này, anh thành lập HTX Dịch vụ, sản xuất, chế tạo nông cụ, máy nông nghiệp Thành Ngân để sản xuất và thương mại hóa sản phẩm. HTX đã bán ra hàng trăm máy cho nông dân vùng cao. Tuy nhiên, đây là sản phẩm do anh Tuấn sáng chế và HTX sản xuất kinh doanh mà chưa thực hiện đăng ký bằng sáng chế.

Nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ năng lực nội tại của HTX. Quy trình để một giải pháp kỹ thuật được cấp bằng sáng chế đòi hỏi phải đáp ứng nghiêm ngặt 3 điều kiện là có tính mới trên phạm vi thế giới, có trình độ sáng tạo và có khả năng áp dụng công nghiệp.

Trong khi đó, hầu hết các cải tiến tại HTX mang tính chất sáng kiến kinh nghiệm, giải quyết các bài toán cục bộ tại địa phương chứ chưa đạt đến trình độ sáng tạo cần thiết để bảo hộ dưới danh nghĩa sáng chế.

Bên cạnh đó, thời gian thẩm định đơn kéo dài từ 18 - 36 tháng cùng với chi phí duy trì văn bằng hằng năm cũng là một gánh nặng tài chính không nhỏ đối với các HTX quy mô vừa và nhỏ.

Phân tích về nút thắt này, TS Nguyễn Hữu Cẩn, quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia, Bộ Khoa học&Công nghệ, nhận định rằng cái khó lớn nhất của các HTX, doanh nghiệp nhỏ hiện nay không phải là thiếu ý tưởng sáng tạo, mà là thiếu kỹ năng chuyển hóa ý tưởng thành tài sản pháp lý.

Việc viết bản mô tả sáng chế đòi hỏi ngôn ngữ pháp lý và kỹ thuật chuyên ngành cực kỳ khắt khe mà bộ máy quản lý của HTX, doanh nghiệp nhỏ thường không có đủ chuyên môn để tự thực hiện.

Để khơi thông nguồn lực này và tháo gỡ khó khăn cho các HTX, các chuyên gia cho rằng cơ quan quản lý và các đơn vị chủ quản cần thay đổi chiến lược tiếp cận theo 3 giải pháp trọng tâm.

Trước hết, các HTX cần chuyển dịch tư duy và ưu tiên đăng ký Giải pháp hữu ích. Thay vì dồn lực chạy theo các tiêu chuẩn khắt khe của Bằng sáng chế, việc tập trung đăng ký hình thức Bằng độc quyền giải pháp hữu ích, hay còn gọi là sáng chế nhỏ, sẽ thực tế hơn nhiều. Hình thức này không đòi hỏi cao về trình độ sáng tạo, thời gian xét duyệt nhanh hơn và hoàn toàn phù hợp với các cải tiến kỹ thuật, công cụ sản xuất, quy trình chế biến nông sản hiện nay của khu vực HTX.

Giải pháp then chốt tiếp theo là xây dựng cơ chế liên kết ba nhà hiệu quả. Nhà nước cần đóng vai trò bà đỡ để kết nối các HTX với các Viện nghiên cứu, trường đại học.

Theo mô hình này, các nhà khoa học giữ vai trò nghiên cứu, chuyển giao công nghệ cốt lõi và đứng tên đồng sở hữu sáng chế, trong khi HTX đóng vai trò ứng dụng, thương mại hóa sản phẩm trên thị trường. Sự hợp tác này giúp giải quyết triệt để điểm nghẽn về nhân lực công nghệ cấp cao của khối HTX.

Cuối cùng, cần đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ đại diện sở hữu công nghiệp. Liên minh HTX các tỉnh, thành phố cần phối hợp chặt chẽ với các tổ chức đại diện sở hữu trí tuệ để lập các tổ tư vấn lưu động, hỗ trợ trực tiếp các HTX từ khâu rà soát, tra cứu khả năng bảo hộ đến hoàn thiện hồ sơ độc quyền.

Sở hữu trí tuệ chính là chiếc chìa khóa vàng để nâng tầm giá trị cho khu vực kinh tế tập thể. Khi các HTX chủ động vượt qua rào cản tư duy lối mòn để tiến tới xác lập quyền đối với các bằng sáng chế, giải pháp hữu ích, đó cũng là lúc chuỗi giá trị nông sản Việt Nam được định vị vững chắc và bền vững trên thị trường quốc tế.

Tùng Lâm