Trao đổi với VnBusiness, PGS.TS Trần Hoàng Ngân - Đại biểu Quốc Hội - Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, mang đến một góc nhìn đầy lạc quan và kiên định: Đất nước đã đi qua những giai đoạn khó khăn nhất, chúng ta hoàn toàn có đủ nguồn lực, kinh nghiệm và công cụ để "chế ngự" lạm phát, bảo vệ vững chắc túi tiền của người dân và thành quả tăng trưởng năm 2026.

Thưa PGS.TS Trần Hoàng Ngân, giá dầu thô đang tăng sốc do xung đột tại Trung Đông. Liệu "cơn bão" này có đủ sức "thổi bay" đà tăng trưởng mà kinh tế Việt Nam đang nỗ lực xây dựng?

Trước tiên, chúng ta hãy nhìn vào những gam màu sáng. Hai tháng đầu năm 2026, người dân Việt Nam đã đón Tết Bính Ngọ hết sức an lành, vui tươi và hạnh phúc. Thu ngân sách nhà nước trong 2 tháng đầu năm cũng ghi nhận mức tăng trưởng rất tốt. Điều đó minh chứng rằng sự ổn định vĩ mô đang mang lại rất nhiều giá trị, tạo đà bứt phá cho kinh tế Việt Nam tăng trưởng ở mức cao.

Tuy nhiên, từ đầu tháng 3 đến nay, tình hình thế giới bắt đầu có những biến động lớn. Căng thẳng tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là xung đột giữa Iran và Mỹ - Israel đã tạo ra nguy cơ khủng hoảng năng lượng. Giá dầu thô tăng cực mạnh, vọt lên hơn 40%. Việc này khiến Liên bộ Công Thương - Tài chính vừa phải điều chỉnh giá xăng bán lẻ vượt mốc 29.000 đồng/lít.

Hệ lụy của nó là rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng, chi phí logistics, phí bảo hiểm hàng hóa và chi phí vận chuyển đều tăng vọt do tàu thuyền phải đổi lộ trình. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến các hợp đồng xuất nhập khẩu, điển hình như mặt hàng thủy sản tươi sống. Nếu không khéo léo điều hành, lạm phát sẽ gia tăng, kéo theo lãi suất tăng, gây khó khăn chồng chất. Do đó, đây là lúc Chính phủ cần phát đi những thông điệp mạnh mẽ, có chính sách ứng phó linh hoạt, kịp thời để cắt đứt tâm lý kỳ vọng lạm phát và tình trạng đầu cơ, tích trữ.

Từ bài học kiềm chế lạm phát thành công trong các cuộc khủng hoảng năm 2008 và 2022, theo ông, lúc này chúng ta cần kích hoạt những "vũ khí" nào để bình ổn thị trường?

Đây không phải là lần đầu tiên chúng ta đối mặt với cú sốc năng lượng. Việt Nam đã có quá nhiều bài học kinh nghiệm xương máu và cả những thành công vang dội trong việc điều hành giá, đặc biệt là vào năm 2022 Việt Nam kiềm chế lạm phát 3,15%, thế giới trên 7%. Nhờ kiểm soát tốt giá cả, ổn định được giá xăng dầu. Do đó chúng ta cần có chính sách phản ứng linh hoạt, kịp thời, đồng bộ dựa trên các bài học kinh nghiệm đã có trước đây (năm 2008 và 2022). 

Quy luật thị trường cho thấy giá xăng dầu lên thì giá cả hàng hóa rục rịch tăng theo, nhưng khi xăng dầu xuống, mặt bằng giá cả lại "đứng im" không chịu xuống. Điều này vắt kiệt sức mua của người dân. Vì vậy, quan điểm của tôi là: Chúng ta cần nỗ lực giữ giá xăng dầu ổn định bằng mọi giá! Đây không phải lúc để chần chừ mà phải phản ứng thật nhanh.

Chính phủ cần sử dụng "tổng lực" các công cụ. Thứ nhất, chấp nhận giảm đến mức tối đa các loại thuế, phí để kìm giữ giá xăng dầu. Chúng ta có thể dùng chính nguồn thu ngân sách tăng thêm rất tốt của 2 tháng đầu năm nay để bù đắp cho việc giảm thuế phí này. Đây là sự "đánh đổi" vô cùng cần thiết và khôn ngoan. Nếu để mất ổn định, cái giá phải trả sẽ lớn hơn gấp nhiều lần.

Thứ hai, chúng ta đang nắm trong tay công cụ Quỹ bình ổn giá xăng dầu với dư địa còn khoảng 6.000 tỷ đồng. Việc linh hoạt sử dụng quỹ này kết hợp với giảm thuế sẽ giúp kiểm soát nhịp đập của thị trường năng lượng một cách êm ái nhất.

Khi kiên quyết neo giá xăng dầu trong nước ở mức thấp, chúng ta sẽ phải đối mặt với nguy cơ buôn lậu và xáo trộn chuỗi cung ứng cục bộ. Bài toán này cần được giải quyết ra sao, thưa ông?

Đó là một thực tế tất yếu. Khi chúng ta giữ được mặt bằng giá xăng dầu ở mức thấp hơn khu vực để bảo vệ an sinh xã hội, môi trường đầu tư, thì bài toán đặt ra là nguy cơ buôn lậu qua biên giới sẽ tăng cao. Do đó, đi kèm với nỗ lực hạ giá, các lực lượng chức năng phải siết chặt quản lý, chống buôn lậu xăng dầu một cách triệt để.

Bên cạnh đó, đối với những khó khăn cục bộ của doanh nghiệp, các cơ quan quản lý cần có sự linh hoạt trong chính sách để hỗ trợ họ ứng biến với thị trường. Tôi lấy ví dụ, nếu xảy ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung gas dẫn đến việc doanh nghiệp đề xuất chiết nạp bình loại nhỏ (6 - 8kg) để tối ưu hóa và duy trì nguồn cung cho người tiêu dùng, chúng ta cũng cần xem xét tháo gỡ nhanh chóng. Mục tiêu cuối cùng là không để đứt gãy nguồn cung thiết yếu.

Vậy để hóa giải triệt để "cơn bão" giá cả, đâu là những "nước cờ" chiến lược trong ngắn hạn và dài hạn mà Việt Nam cần triển khai ngay, thưa ông?

Để ngăn chặn hiệu ứng "domino" lạm phát, chúng ta cần hành động quyết liệt trên hai mặt trận: Ngắn hạn với mục tiêu "Ổn định - Hỗ trợ" và dài hạn với chiến lược "Tự chủ - Chuyển đổi".

Về ngắn hạn cần hành động cấp bách đó là hạ nhiệt giá xăng & Chống đầu cơ bằng cách kích hoạt ngay "lá chắn" tài khóa (giảm thuế, phí xăng dầu, phí hạ tầng); đa dạng hóa nguồn cung. Lực lượng quản lý thị trường phải dập tắt ngay tình trạng "tát nước theo mưa", tuyệt đối không để đứt gãy nguồn cung tại các cây xăng và siết chặt chống buôn lậu biên giới.

Bên cạnh đó cần có gói trợ giá trực tiếp (qua tài khoản/ví điện tử) cho vận tải công cộng; đẩy mạnh bình ổn giá lương thực, thực phẩm. Đặc biệt, cần sớm tăng lương cơ sở, lương hưu và trợ cấp xã hội để bảo vệ người yếu thế.

Xăng vượt đỉnh 27.000 đồng/lít: Vận tải "ngồi trên lửa", chuyên gia hiến kế “nóng”

Chuyên gia dự báo xung đột Trung Đông tác động thế nào đến USD?

Đồng thời, các cơ quan hành chính cắt giảm ngay 10-15% điện năng tiêu thụ; linh hoạt áp dụng làm việc, học tập trực tuyến (online) và khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng (metro, xe đạp).

Về dài hạn chúng ta phải xây dựng một nền kinh tế bớt phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch thông qua 3 trụ cột. 

Thứ nhất là đẩy nhanh tiến độ các tuyến Metro, tăng độ phủ xe buýt điện. Dùng cơ chế đặc thù ưu đãi thuế, trạm sạc để khuyến khích người dân chuyển sang xe điện, phát triển làn đường riêng cho xe đạp.

Thứ hai là tận dụng tối đa mái nhà công sở, khu công nghiệp để phát triển điện mặt trời áp mái theo mô hình "tự sản tự tiêu", giảm tải cho điện quốc gia.

Thứ ba là ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong dự báo kho dự trữ năng lượng cấp quốc gia. Với doanh nghiệp, dùng AI để tối ưu hóa logistics, lịch trình vận chuyển. Kết hợp với việc điều tiết giảm kẹt xe, chi phí logistics toàn nền kinh tế sẽ giảm xuống mức thấp nhất.

Tóm lại, những khó khăn hiện tại chính là "cú hích" để chúng ta đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, hướng tới một nền kinh tế tự chủ và bền vững hơn!

Cuối cùng, ông có thông điệp gì gửi gắm đến người dân và cộng đồng doanh nghiệp để an tâm vượt qua giai đoạn biến động này?

Mọi người hãy nhìn vào biểu đồ lịch sử năng lượng và kinh tế thế giới. Giá xăng dầu thế giới khi đột biến lên cao rồi cũng sẽ đến lúc phải đi xuống. Các cuộc chiến tranh, xung đột có thể kéo dài nhưng rồi cũng sẽ đi đến hồi kết. Giá vàng hay giá xăng có tăng sốc đến mấy thì cũng sẽ hạ nhiệt.

Do đó, chúng ta phải hết sức bình tâm. Vấn đề cốt lõi là trong chính "khoảnh khắc" biến động này, chúng ta phải bảo vệ thành quả kinh tế từ đầu năm, giữ được sự ổn định. Nếu để giá cả leo thang theo giá xăng, thiết lập một mặt bằng giá mới, thì người dân và doanh nghiệp sẽ rất khổ.

Ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, đảm bảo an sinh xã hội là điều kiện tiên quyết. Về tầm nhìn dài hạn, Việt Nam cần tiếp tục củng cố vững chắc an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh kinh tế, đồng thời phát huy tối đa vai trò của thị trường nội địa với 100 triệu dân. Với tiềm lực và kinh nghiệm điều hành hiện tại, tôi hoàn toàn tin tưởng kinh tế Việt Nam sẽ vững vàng vượt qua sóng gió để hoàn thành xuất sắc các mục tiêu tăng trưởng đã đề ra!

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Thanh Hoa (Thực hiện)