Tuy nhiên, để nắm bắt thời cơ này, nông nghiệp Việt Nam phải vượt qua những "điểm nghẽn" và thay đổi tư duy quản trị. Chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy đã có những phân tích sâu sắc về lộ trình hiện thực hóa mục tiêu này.

Theo Ban IV, thế giới đang đứng trước nguy cơ lớn về khủng hoảng chuỗi cung ứng lương thực do các xung đột quân sự, đặc biệt là căng thẳng giữa Mỹ và Iran. Trong bối cảnh "trong nguy có cơ" này, Ban IV kiến nghị Chính phủ cần triển khai quyết liệt các chuyên đề đặc biệt để Việt Nam thực sự phát huy vai trò mạnh mẽ trên bản đồ nông nghiệp thế giới. Đồng quan điểm, chuyên gia Hoàng Trọng Thủy nhấn mạnh rằng việc củng cố nội lực từ người nông dân và hạ tầng công nghệ là chìa khóa then chốt.

Thưa ông, đâu là những thách thức lớn nhất mà an ninh lương thực Việt Nam phải đối mặt?

-Tôi cho rằng có 3 nhóm thách thức khách quan lớn nhất đang trực tiếp đe dọa an ninh lương thực và khả năng bứt phá của nông nghiệp Việt Nam.

Thứ nhất là biến đổi khí hậu, mà biểu hiện rõ rệt nhất là tại Đồng bằng sông Cửu Long với tình trạng xâm nhập mặn, khô hạn và sự thay đổi cực đoan của hệ sinh thái nước ngọt – lợ – mặn.

Thứ hai là các xung đột địa chính trị và vũ trang toàn cầu. Những bất ổn này gây ra sự phân mảnh kinh tế và đứt gãy chuỗi cung ứng, khiến giá cả vật tư đầu vào và giá lương thực biến động không ngừng, tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất.

Thứ ba là biến đổi về nhân khẩu học. Tình trạng già hóa dân số ở nông thôn đang diễn ra nhanh chóng khi lực lượng lao động trẻ rời bỏ đồng ruộng. Điều này gây khó khăn cực lớn cho việc đổi mới sáng tạo và áp dụng công nghệ mới vào sản xuất.

Để ứng phó, Chính phủ vẫn đang tiếp tục thực hiện các Nghị quyết quan trọng như Nghị quyết 26, Nghị quyết 19 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Trọng tâm hiện nay là xây dựng hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, từ chính sách đầu tư, xây dựng kho dự trữ đến các cơ chế hỗ trợ trực tiếp cho người trồng lúa. Một vấn đề cấp bách là phải số hóa dữ liệu để xác định được các "ngưỡng an ninh" và lượng dự trữ quốc gia phù hợp trong bối cảnh mới.

Bên cạnh các yếu tố khách quan, dường như nội lực của ngành nông nghiệp vẫn chưa được khai thác tương xứng. Ông đánh giá thế nào về những “điểm nghẽn” nội tại hiện nay?

-Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là nguồn lực đầu tư quá thấp. Thực tế, nông nghiệp đóng góp rất lớn cho GDP nhưng tỷ lệ đầu tư trả lại cho ngành chỉ chiếm khoảng 6,8%. Đây là một con số khiêm tốn. Theo tính toán chuyên môn, để nông nghiệp tăng trưởng được 1% thì cần mức đầu tư tương ứng là 4%. Như vậy, với mức tăng trưởng hiện nay, chúng ta cần phải đầu tư từ 15-17% mới đảm bảo được đà phát triển bền vững.

Bên cạnh thiếu hụt về vốn, chúng ta còn đối mặt với tình trạng sản xuất manh mún và thiếu liên kết chuỗi trầm trọng. Diện tích đất nông nghiệp cũng đang bị thu hẹp nhanh chóng do quá trình đô thị hóa và xây dựng hạ tầng, đặc biệt là các tuyến đường cao tốc. Nếu không giải quyết được bài toán đầu tư và giữ quỹ đất, nông nghiệp khó có thể đóng vai trò "trụ đỡ" khi thế giới biến động.

Để tận dụng “cơ hội trong nguy” như kiến nghị của Ban IV, theo ông, đâu là những giải pháp then chốt để thay đổi diện mạo ngành nông nghiệp?

-Tôi khẳng định, khoa học – công nghệ và chuyển đổi số phải được đặt ở vị trí hàng đầu. Đây không chỉ là giải pháp mà là "đường sống" của ngành nông nghiệp. Chúng ta cần tập trung nghiên cứu các bộ giống có khả năng thích ứng với vùng mặn, vùng khô hạn để duy trì năng suất trong điều kiện khắc nghiệt. Đồng thời, chuyển đổi số sẽ giúp Chính phủ quản trị linh hoạt, dự báo chính xác nguồn cung – cầu thay vì dựa vào các số liệu ước tính thiếu chính xác. 

Từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp: Doanh nghiệp đóng vai trò “đầu kéo”

Giá đầu vào tăng: Điểm yếu lớn của nông nghiệp Việt Nam

Về mặt tổ chức, các địa phương cần coi hợp tác xã (HTX) là tổ chức kinh tế nòng cốt. Phải sửa đổi quy định để khẳng định HTX là một tổ chức kinh tế thực thụ, hoạt động theo cơ chế thị trường, là hạt nhân để xóa bỏ sản xuất manh mún. HTX phải đại diện cho nông dân trong việc truy xuất nguồn gốc, cung ứng vật tư và tạo thị trường nội bộ.

Đặc biệt, cần hình thành các mối liên kết ngang (giữa các nông dân) và liên kết dọc (giữa nông dân - HTX - doanh nghiệp - nhà khoa học - ngân hàng) để tạo nên chuỗi giá trị bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu an ninh lương thực bền vững và gia tăng vị thế toàn cầu, ông có khuyến nghị cụ thể gì cho các cấp quản lý?

-Trước hết, mọi chính sách phải đặt người nông dân vào vị trí trung tâm, là chủ thể của mọi quyết sách. Nếu không xác định nông dân là chủ thể, sẽ rất khó huy động nguồn lực và sự sáng tạo của họ.

Đối với cấp trung ương: Cần kiên định mục tiêu giữ ít nhất 2,9 triệu hecta đất lúa. Phải xây dựng chiến lược dự trữ quốc gia bài bản, xác định "ngưỡng an ninh" linh hoạt và tăng cường đầu tư cho nghiên cứu khoa học thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đối với địa phương: Cần chủ động phòng chống thiên tai, dịch bệnh và xây dựng hạ tầng kết nối vùng. Một điểm rất quan trọng là phải tạo ra không gian kinh tế thuận lợi bằng cách rút ngắn khoảng cách từ nơi sản xuất đến nơi chế biến nhằm giảm chi phí và giữ chất lượng nông sản.

Ngoài ra, cán bộ địa phương và lãnh đạo các tổ chức hội cần phát huy vai trò trong Hội đồng nhân dân các cấp để tham gia quyết định, phân bổ nguồn lực thực chất cho nông nghiệp địa phương. Chúng ta cần những "nông dân chuyên nghiệp" biết ứng dụng kỹ thuật thay vì sản xuất theo lối mòn cũ.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này!

Huyền Anh (thực hiện)