Mùa cao điểm cuối năm đẩy nhu cầu vận chuyển tăng, nhưng thị trường vận tải biển lại diễn biến trái chiều: có tuyến phát sinh phụ phí, có tuyến bị cắt chuyến, trong khi một số tuyến dư thừa tải trọng và chịu áp lực giảm cước. Điều này khiến doanh nghiệp (DN) xuất khẩu khó dự báo chi phí, nhất là với những đơn hàng đã ký kết.

Cước vận tải biển trái chiều

Một trong những diễn biến đáng chú ý là việc Maersk áp dụng phụ phí mùa cao điểm (PSS) 800 USD/container đối với hàng xuất khẩu từ Việt Nam sang Tây Phi, bắt đầu từ ngày 4/11/2026. Mức thu áp dụng cho cả container 20 feet và 40 feet, gồm container khô và container lạnh. Phụ phí được thu tại đầu xuất khẩu, chưa bao gồm phí địa phương và các khoản phát sinh khác.

Theo tính toán của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep), DN sử dụng container lạnh 40 feet trên tuyến này phải dự toán thêm 800 USD/container nếu thuộc phạm vi áp dụng. Đây vẫn chưa phải toàn bộ chi phí có thể phát sinh trong quá trình vận chuyển.

Vasep khuyến nghị DN xuất khẩu xác nhận với hãng tàu hoặc đơn vị giao nhận việc PSS đã nằm trong báo giá hay sẽ thu riêng. Các khoản phí địa phương và phụ phí liên quan cũng cần được làm rõ trước khi chốt đơn hàng. Nếu bỏ sót, giá thành thực tế có thể cao hơn đáng kể so với dự toán.

Áp lực còn đến từ khả năng bố trí chỗ trên tàu. Trong giai đoạn từ tuần 44 đến tuần 48 năm 2026, các hãng tàu dự kiến hủy 56 trong tổng số 714 chuyến theo lịch, tương đương khoảng 8%. Tuyến châu Á - Bắc Âu/Địa Trung Hải chiếm 54% số chuyến bị hủy, tiếp đến là tuyến xuyên Thái Bình Dương với 32%.

Việc cắt chuyến khiến DN xuất khẩu khó đặt chỗ, chậm giao hàng và phát sinh chi phí lưu container, điện lạnh, lưu bãi. Với hàng cần bảo quản đặc biệt, thay đổi lịch trình còn đe dọa chất lượng hàng hóa và uy tín với khách hàng.

Ở chiều ngược lại, không phải tuyến vận tải nào cũng chịu áp lực tăng giá. Theo cập nhật của sàn giao dịch logistics quốc tế Phaata, cước tuyến xuyên Thái Bình Dương chiều Đông hiện vẫn cao hơn tuyến châu Á - châu Âu. Tuy nhiên, kế hoạch tăng giá chung (GRI) từ ngày 1/11 gặp khó do nguồn cung tải trọng dồi dào, trong khi sản lượng hàng hóa có dấu hiệu giảm.

Cũng theo Phaata, sau kỳ nghỉ Tuần lễ Vàng tại Trung Quốc, tình trạng tàu dồn chuyến (double sailings) góp phần đưa tổng tải trọng khai thác trên tuyến châu Á - Bờ Tây Hoa Kỳ lên khoảng 393.000 TEU/tuần. Nguồn cung tàu tăng trong khi nhu cầu có dấu hiệu chững lại buộc các hãng tàu cạnh tranh để hút hàng. Áp lực này khiến mặt bằng cước mới khó duy trì.

Một biến số khác có thể tác động đến chi phí vận tải là chính sách phụ phí cảng vụ của Mỹ đối với tàu có liên kết với Trung Quốc. Mỹ đề xuất gia hạn thời gian tạm hoãn thu khoản phí này đến ngày 9/1/2027. Theo kế hoạch hiện tại, thời hạn tạm hoãn sẽ kết thúc vào ngày 10/11/2026. Nếu được thông qua, động thái này sẽ giúp hãng tàu và DN xuất nhập khẩu có thêm thời gian tính toán chi phí.

Những diễn biến trên cho thấy DN đang phải đối mặt với nhiều biến số về cước, phụ phí và lịch tàu. Vì vậy, khi tính hiệu quả đơn hàng, DN cần tính đủ chi phí vận chuyển, thời gian giao hàng và các rủi ro phát sinh, thay vì chỉ dựa vào báo giá ban đầu.

Chủ động khóa chặt rủi ro

Trước áp lực từ cước phí và lịch tàu, DN cần đặt chỗ sớm, đa dạng hãng tàu và tuyến vận chuyển, đồng thời thỏa thuận rõ phụ phí và thời gian giao hàng. Với hàng đông lạnh, cần bảo đảm container lạnh, nguồn điện tại cảng và tính toán tổng chi phí thay vì chỉ nhìn vào cước biển.

Bên cạnh kiểm soát vận chuyển, DN cũng cần chú trọng bảo hiểm hàng hóa xuất khẩu. Tại chương trình tập huấn nâng cao năng lực xuất nhập khẩu mới đây ở TP.HCM, ông Nguyễn Lý Trường An, Giám đốc Công ty TNHH Đào tạo & Xử lý nghiệp vụ Ez Mix, lưu ý DN về bảo hiểm hàng hóa vận tải biển. Các khuyến nghị dựa trên quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 và Quy tắc quốc tế York-Antwerp.

Theo ông An, bảo hiểm là cơ chế chia sẻ rủi ro, không phải công cụ sinh lợi. Nếu mua bảo hiểm thấp hơn giá trị hàng hóa, DN có thể chỉ được bồi thường theo tỷ lệ; ngược lại, kê khai cao hơn thực tế cũng không giúp nhận tiền vượt mức thiệt hại.

Ông An cũng nhấn mạnh DN cần đặc biệt chú ý phạm vi bảo hiểm và các điều khoản loại trừ. Theo điều khoản ICC, rủi ro an ninh, chính trị và đình công có thể không được bảo hiểm nếu thiếu thỏa thuận bổ sung. Hành vi cố ý, bao bì không phù hợp và hao hụt tự nhiên cũng thuộc những trường hợp cần lưu ý. Vì vậy, DN cần xác định đúng giá trị hàng hóa và rà soát kỹ điều khoản bảo hiểm, nhất là với hàng qua nhiều chặng vận chuyển hoặc lưu kho.

Tuy nhiên, bảo vệ hàng hóa trong quá trình vận chuyển chưa đủ để bảo đảm hoạt động xuất khẩu bền vững. DN còn phải đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe về thuế quan, xuất xứ và tiêu chuẩn sản phẩm tại các thị trường nhập khẩu.

Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC), cho rằng chính sách thuế quan quốc tế thay đổi nhanh và khó lường, trong khi nguồn lực của DN vừa và nhỏ còn hạn chế. Vì vậy, nắm chắc quy định và làm chủ nghiệp vụ xuất nhập khẩu là điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường toàn cầu.

Để đáp ứng yêu cầu này, DN cần thường xuyên cập nhật quy định về xuất xứ, chứng từ và điều kiện nhập khẩu của từng thị trường. Chuẩn hóa nghiệp vụ từ khâu ký hợp đồng đến giao hàng giúp hạn chế sai sót, phát sinh chi phí, chậm thông quan và nguy cơ bị đối tác từ chối nhận hàng.

Không chỉ dừng ở tuân thủ thuế quan, DN còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe. Ts. Hoàng Văn Việt, Nhà sáng lập và Chủ tịch Hội đồng Chiến lược, Cộng đồng Doanh nhân Trí thức Toàn cầu (GIBA), chỉ rõ tiêu chuẩn xanh đã trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi, thay vì chỉ là yêu cầu hình thức.

Theo ông Việt, khách hàng tại các thị trường phát triển ngày càng đòi hỏi dữ liệu thực tế để kiểm chứng cam kết xanh của nhà cung cấp. DN nên đồng bộ chất lượng vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến và dữ liệu sản xuất, thay vì chỉ hoàn thiện hồ sơ ở khâu xuất khẩu.

Đây cũng là những nội dung được thảo luận tại Diễn đàn Xúc tiến xuất khẩu Việt Nam 2026 với chủ đề “Go Global - Cùng doanh nghiệp vươn ra thế giới”, do Bộ Công Thương tổ chức ngày 4/11/2026. Diễn đàn hướng đến kết nối, hỗ trợ DN mở rộng thị trường và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Mùa cao điểm xuất khẩu cuối năm không chỉ là cuộc chạy đua giao hàng mà còn là phép thử về khả năng kiểm soát chi phí và ứng phó rủi ro. Muốn tăng đơn hàng mà vẫn bảo toàn lợi nhuận, DN phải tính đúng chi phí vận chuyển, bảo vệ hàng hóa, nắm chắc quy định nhập khẩu và đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

                                                                                 Thế Vinh