Bên cạnh chỉ dẫn địa lý như Cam sành Hàm Yên, Chè Shan tuyết Na Hang và Bưởi Soi Hà, Tuyên Quang còn sở hữu hàng loạt chỉ dẫn địa lý danh tiếng như Mật ong bạc hà Mèo Vạc, Cam sành Hà Giang, Chè Shan tuyết Hà Giang,...

_{HTX vận hành, bảo vệ tài sản trí tuệ}

Sở hữu danh mục chỉ dẫn địa lý nông sản phong phú bậc nhất cả nước, Tuyên Quang đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá. Để những “chỉ dẫn địa lý này không nằm yên trên giấy, vai trò nòng cốt của các HTX trong việc khai thác, bảo vệ và nâng cao giá trị thương hiệu đang được địa phương đẩy mạnh.

Hiện nay, các vùng sản xuất gắn liền với chỉ dẫn địa lý đang hình thành nên những vùng kinh tế nông nghiệp quy mô lớn. Tiêu biểu như vùng cam sành Hàm Yên có diện tích hơn 6.000 ha, gắn liền với hoạt động khai thác của HTX Cam sành Minh Khương, HTX Nông lâm nghiệp Phù Lưu cùng hàng nghìn hộ dân. Vùng chè Shan tuyết cổ thụ ở độ cao từ 800 đến 1.000m so với mực nước biển, được quản lý sản xuất bởi HTX Sơn Trà,…

Tuy nhiên, một thực tế diễn ra trong thời gian dài tại nhiều địa phương là tình trạng việc đăng ký cấp chỉ dẫn địa lý được triển khai rầm rộ, nhưng công tác khai thác và quản lý sau bảo hộ lại gặp nhiều lúng túng. Người nông dân vẫn bán hàng thô, chịu cảnh thương lái ép giá, hoặc phải đối mặt với tình trạng mạo danh thương hiệu làm giảm uy tín nông sản.

Nhận thức rõ thách thức này, Tuyên Quang xác định chỉ dẫn địa lý là tài sản công, nhưng HTX phải là chủ thể trực tiếp vận hành và bảo vệ tài sản đó. Nếu không có sự tham gia của khối kinh tế tập thể để tổ chức lại sản xuất, chuẩn hóa quy trình và minh bạch nguồn gốc, chỉ dẫn địa lý sẽ không thể phát huy tối đa sức mạnh vốn có.

Tại vùng chè Shan tuyết cổ thụ Na Hang, trước khi có chỉ dẫn địa lý “Na Hang”, chè chủ yếu được người dân hái về sao thủ công rồi bán trôi nổi với giá rẻ. Từ khi HTX Sơn Trà tại xã Hồng Thái đi vào hoạt động và được tạo điều kiện sử dụng chỉ dẫn địa lý, cục diện đã thay đổi. HTX đứng ra liên kết hàng trăm hộ dân, ban hành quy chế thu hái chè Shan tuyết chuẩn một tôm một đến hai lá non, đồng thời tuyệt đối không dùng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.

Theo các thành viên HTX, nhờ có chỉ dẫn địa lý “Na Hang”, giá trị sản phẩm chè đã tăng từ 1,5 đến 2 lần. Tuy nhiên, việc giữ được chỉ dẫn địa lý mới là bài toán khó. HTX phải đóng vai trò kiểm soát chặt chẽ từ khâu thu hái của từng hộ liên kết đến khâu sao sấy bằng công nghệ khép kín. Chỉ cần một hộ làm sai quy trình, uy tín chè Shan tuyết Na Hang sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng. Do đó, chỉ dẫn địa lý trên bao bì chính là cam kết danh dự của HTX với người tiêu dùng.

 _{“Sức bật” từ chính sách hỗ trợ}

Sự bứt phá của các HTX là kết quả của Tuyên Quang trong việc hỗ trợ phát triển tài sản trí tuệ gắn với Chương trình Mỗi xã một sản phẩm và phát triển kinh tế tập thể. Trong giai đoạn vừa qua, tỉnh Tuyên Quang đã bố trí nhiều nguồn lực ngân sách từ nguồn khoa học công nghệ, khuyến nông và các chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ toàn diện cho các HTX.

Về công nghệ bảo quản và chế biến sâu, vốn là điểm nghẽn lớn nhất của nông sản miền núi, tỉnh đã hỗ trợ các HTX như HTX nông nghiệp sạch Minh Khương đầu tư hệ thống kho lạnh bảo quản tươi, dây chuyền rửa, phân loại quả tự động. Nhờ đó, thời gian bảo quản tươi của cam kéo dài thêm từ 45- 60 ngày mà không làm giảm chất lượng, giúp giải tỏa áp lực được mùa mất giá trong chính vụ.

Song song với đó, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tuyên Quang đã phối hợp với các đơn vị tư vấn xây dựng Hệ thống quản lý mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc trực tuyến cho các vùng chỉ dẫn địa lý. Các HTX được hướng dẫn để cập nhật nhật ký sản xuất điện tử, giúp người tiêu dùng dễ dàng quét mã QR trên sản phẩm để kiểm tra chính xác nông dân sản xuất, HTX chế biến và tọa độ vùng địa lý được bảo hộ.

Bên cạnh đó, Liên minh HTX tỉnh Tuyên Quang thời gian qua cũng đã hỗ trợ HTX tiếp cận Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX, kết nối ngân hàng thương mại, và hướng dẫn thủ tục xây dựng, bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Các hoạt động này giúp HTX vượt qua khó khăn về vốn, nâng cao giá trị và bảo vệ thương hiệu nông sản đặc trưng.

Cùng với việc ứng dụng công nghệ, công tác chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cũng được triển khai quyết liệt. Chi cục Quản lý thị trường tỉnh phối hợp với Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tăng cường thanh tra, kiểm tra việc sử dụng tem, nhãn chỉ dẫn địa lý trên thị trường. Việc xử lý nghiêm các vi phạm giúp các HTX làm ăn chân chính yên tâm đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh.

Khai thác đa giá trị

Trước vai trò của khối kinh tế tập thể trong việc vận hành các chỉ dẫn địa lý trên địa bàn tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Tuyên Quang đã chỉ ra rằng, chỉ dẫn địa lý là địa danh dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực địa lý xác định, có chất lượng và danh tiếng đặc thù. Cơ quan nhà nước đóng vai trò cấp chứng nhận và tạo hành lang pháp lý, nhưng thước đo thành công của một chỉ dẫn địa lý nằm ở giá trị nông sản tăng lên và đời sống nông dân được cải thiện.

Tuyên Quang xác định HTX chính là cầu nối để gom vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và đại diện đứng ra ký kết hợp đồng tiêu thụ. Hàng vạn hộ nông dân riêng lẻ khó có thể đưa nông sản có chỉ dẫn địa lý vào chuỗi cung ứng hiện đại hay hướng tới xuất khẩu. Thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục ưu tiên nguồn lực để nâng cao năng lực quản trị cho ban giám đốc các HTX, giúp họ quản trị tài sản trí tuệ hiệu quả.

Bên cạnh việc khai thác hiệu quả danh mục chỉ dẫn địa lý hiện có, tỉnh Tuyên Quang đang định hướng gắn kết việc khai thác chỉ dẫn địa lý với phát triển du lịch sinh thái và du lịch trải nghiệm nông nghiệp để gia tăng giá trị kinh tế cho HTX và nông dân.

Minh chứng rõ nét như tại HTX Sơn Trà, việc vận hành chỉ dẫn địa lý Chè Shan tuyết Na Hang không chỉ dừng lại ở những gói trà đóng gói mà đã trở thành điểm tựa để HTX đón hàng nghìn lượt khách du lịch trải nghiệm hái chè cổ thụ, thưởng trà mỗi năm.

Hay tại vùng bưởi Soi Hà (huyện Yên Sơn cũ), các HTX đã biến những vườn bưởi sinh thái trong vùng chỉ dẫn địa lý thành điểm đến du lịch trải nghiệm mùa bưởi chín, gia tăng đáng kể thu nhập cho thành viên...

Với không gian phát triển mới và sự chủ động của các HTX, nông sản Tuyên Quang đang có nền tảng vững chắc để tiếp tục vươn xa trên thị trường trong nước và quốc tế.

Tùng Lâm