Nhìn lại chặng đường 16 năm, từ năm 2010 đến năm 2026, bức tranh kinh tế của người trồng lúa miền Tây chịu áp lực rất lớn từ sự biến động giá cả vật tư đầu vào và các chỉ số tiêu dùng.

Đòi hỏi tất yếu từ thị trường minh bạch

Theo khảo sát của HTX Tấn  Đạt, trong suốt 16 năm (2010 – 2026), trong khi giá lúa gạo chỉ tăng nhẹ (khoảng 1,5 lần) thì giá các mặt hàng đầu vào phục vụ sản xuất lúa và chi phí thiết yếu (như phân bón, xăng dầu, giá vàng, lương cơ sở) lại tăng vọt từ 1,63 đến gần 4 lần. Sự chênh lệch này khiến sức mua và thu nhập thực tế của người trồng lúa bị bào mòn đáng kể.

Áp lực từ chi phí đắt đỏ đặt ra yêu cầu cấp thiết cho người nông dân và HTX là không thể mãi chạy theo sản lượng thuần túy, mà phải chuyển hướng đáp ứng đúng những yêu cầu khắt khe của thị trường.

Thị trường tiêu dùng hiện đại ngày nay đặt ra những yêu cầu rất cụ thể đối với nông sản, đòi hỏi nông sản phải đạt chất lượng cao, an toàn vệ sinh thực phẩm và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Để đáp ứng những yêu cầu đó, HTX Tấn Đạt tận dụng triệt để lợi thế của mình là tập hợp được các hộ sản xuất nhỏ lẻ để thống nhất quy trình canh tác và xây dựng vùng nguyên liệu tập trung. Bên cạnh đó, HTX áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn nhằm sử dụng hiệu quả nguồn nước, phân bón và tận dụng các phụ phẩm nông nghiệp. Quá trình này còn có sự đồng hành, hỗ trợ thiết thực từ các hiệp hội, cơ quan quản lý, nhà khoa học và doanh nghiệp.

Trước những yêu cầu khắt khe của thị trường, HTX Tấn Đạt nhìn nhận đây vừa là thách thức lớn, vừa là cơ hội vàng để khẳng định giá trị nông sản sạch. HTX đánh giá việc tuân thủ các yêu cầu của thị trường không chỉ giúp hạt gạo thoát khỏi vòng luẩn quẩn được mùa mất giá, mà còn là con đường ngắn nhất để nâng cao biên lợi nhuận, giúp nông dân làm giàu trên chính mảnh đất của mình.

Ông Đoàn Tấn Đạt, Giám đốc HTX, cho biết người tiêu dùng hiện đại không chỉ mua một kilôgam gạo đơn thuần, mà họ mua niềm tin, mua sự an toàn và truy xuất được nguồn gốc rõ ràng của sản phẩm. Đây chính là kim chỉ nam để HTX Tấn Đạt định hình lại hướng đi cho mình.

Truy xuất nguồn gốc và mô hình kiềng ba chân

Hành trình của HTX Tấn Đạt bắt đầu từ năm 2010 dưới sự dẫn dắt của ông Đoàn Văn Tài, Chủ tịch Hội đồng quản trị. Xuất phát điểm chỉ là một tổ hợp tác với 7 nông dân kiên trì vận động nhau canh tác 6,5 ha lúa theo hướng hữu cơ. Đến tháng 9/2017, HTX Tấn Đạt chính thức thành lập với 15 thành viên và 11,5 ha đất sản xuất. Nhờ kiên định tiêu chuẩn sạch và minh bạch quy trình, đến năm 2019, HTX đã đạt hàng loạt chứng nhận hữu cơ quốc tế khắt khe bao gồm USDA Organic của Mỹ, EU Organic của Châu Âu và JAS Organic của Nhật Bản.

Sang năm 2026, quy mô của HTX Tấn Đạt đã mở rộng vượt bậc với 85 thành viên chính thức, kết nối khoảng 500 thành viên liên kết, quản lý tổng diện tích xấp xỉ 200 ha, trong đó có 30 ha liên kết sản xuất đạt chuẩn chứng nhận hữu cơ nghiêm ngặt. Sự trưởng thành về quy mô này chứng minh rằng làm nông nghiệp hữu cơ và truy xuất nguồn gốc bài bản hoàn toàn có thể nhân rộng, trở thành đòn bẩy kinh tế vững chắc cho hàng trăm hộ gia đình.

Để đạt được các chứng nhận hữu cơ quốc tế và chinh phục người tiêu dùng, HTX Tấn Đạt không áp dụng tem truy xuất hình thức mà thực hiện quy trình "số hóa" dữ liệu sản xuất vô cùng chặt chẽ. Ngay từ đầu mùa vụ, từng thửa ruộng của thành viên đều được mã hóa vùng trồng và ghi chép nhật ký canh tác điện tử. Mọi tác động lên đồng ruộng từ thời điểm gieo cấy, chủng loại phân bón vi sinh, chế phẩm sinh học, lượng nước tưới cho đến lịch thu hoạch đều được cập nhật minh bạch.

Công nghệ tem mã QR truy xuất nguồn gốc được dán trực tiếp trên từng bao bì sản phẩm gạo Tấn Đạt. Khi người tiêu dùng hoặc nhà nhập khẩu sử dụng điện thoại quét mã QR, toàn bộ "hồ sơ hành trình" của hạt gạo sẽ hiện ra chi tiết, bao gồm: tên hộ nông dân sản xuất, vị trí tọa độ vùng trồng, giống lúa sử dụng, nhật ký chăm sóc, thời gian thu hoạch, kết quả kiểm nghiệm độc lập và quy trình đóng gói chế biến.

Hệ thống truy xuất này được vận hành dựa trên mô hình kiềng ba chân bền vững giữa ba chủ thể. Người nông dân chịu trách nhiệm ghi chép nhật ký, tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật hữu cơ và bảo đảm tính trung thực của dữ liệu đồng ruộng. HTX đóng vai trò kiểm soát chất lượng đầu vào, tổng hợp dữ liệu số, cấp mã vùng trồng và quản lý tem truy xuất QR. Doanh nghiệp đối tác căn cứ vào dữ liệu truy xuất công khai để kiểm tra tiêu chuẩn, thống nhất sản lượng và cam kết bao tiêu sản phẩm với giá cả ổn định.

Nhờ truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ mã QR và chứng nhận hữu cơ minh bạch, hạt gạo Tấn Đạt không chỉ bán được giá cao hơn so với lúa gạo thông thường, mà còn đảm bảo đầu ra ổn định bất chấp biến động thị trường. Đây chính là chìa khóa vàng giúp các hộ nông dân tăng biên lợi nhuận, nâng cao thu nhập ổn định và tạo tiền đề vững chắc cho công tác giảm nghèo bền vững tại địa phương.

Nâng tầm năng lực quản trị chuỗi cung ứng

Dù đạt được nhiều kết quả tự hào, thực tiễn tại HTX Tấn Đạt cũng chỉ ra rằng, việc duy trì truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường vẫn đang gặp phải những điểm nghẽn lớn mang tính đặc thù của khu vực kinh tế tập thể.

Điểm nghẽn thứ nhất nằm ở chi phí chuyển đổi. Việc xin cấp chứng nhận, duy trì hồ sơ truy xuất và kiểm soát quy trình tốn kém nhiều nguồn lực tài chính lẫn thời gian. Ý thức tuân thủ quy trình của một bộ phận hộ thành viên chưa thực sự đồng đều, trong khi đội ngũ nhân lực kỹ thuật của HTX còn hạn chế.

Bên cạnh đó, thị trường nông sản biến động giá liên tục, nhưng lại thiếu các cơ chế chia sẻ rủi ro linh hoạt giữa các bên khi giá cả thị trường có sự chênh lệch lớn. HTX còn thiếu hệ thống nhà kho đạt chuẩn, máy móc thiết bị chế biến sâu, công cụ kiểm nghiệm nhanh tại chỗ và nguồn lực cho công tác tiếp thị, mở rộng thị trường.

Nhận diện rõ những rào cản này, HTX Tấn Đạt đã chủ động xây dựng chiến lược nâng cao năng lực quản trị, coi việc tự chủ tổ chức sản xuất và quản trị chuỗi cung ứng là chìa khóa để tháo gỡ khó khăn. Chiến lược quản trị của HTX tập trung vào tổ chức sản xuất bài bản. HTX tiến hành chuẩn hóa toàn bộ quy trình canh tác, đẩy mạnh tập huấn nâng cao trình độ cho thành viên, phân công cán bộ kỹ thuật bám sát đồng ruộng, quản lý chặt chẽ lịch mùa vụ và vật tư nông nghiệp đầu vào.

Đi liền với đó, HTX thực hiện kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, bắt buộc duy trì nhật ký sản xuất dưới dạng sổ tay hoặc nhật ký điện tử, kiểm soát kỹ lưỡng nguồn gốc phân bón và thuốc sinh học, đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc từ đồng ruộng đến bàn ăn, duy trì chất lượng hạt gạo luôn ổn định.

HTX cũng thực hiện nghiêm việc quản trị tài chính minh bạch, tính đúng, tính đủ giá thành sản phẩm, quản lý tốt dòng tiền, chấp hành nghiêm túc các hợp đồng kinh tế và công nợ, đảm bảo phân phối lợi ích công bằng, rõ ràng giữa các thành viên và các bên liên kết.

Có thể khẳng định, từ mô hình của HTX Tấn Đạt, truy xuất nguồn gốc không còn là khẩu hiệu lý thuyết mà đã trở thành công cụ đo lường hiệu quả kinh tế. Việc hiểu và đáp ứng đúng yêu cầu thị trường không chỉ giúp HTX đứng vững trước sóng gió biến động giá cả, mà còn tạo ra công ăn việc làm ổn định, gia tăng giá trị sản xuất trên một đơn vị diện tích đất trồng. Chính từ những mảnh ruộng hữu cơ được quản trị bài bản tại Vĩnh Long, mô hình HTX kiểu mới như Tấn Đạt đang khẳng định vai trò trụ cột trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu giảm nghèo bền vững, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người nông dân trong thời đại hội nhập.

Tùng Lâm