Mới đây, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã chính thức vinh danh 10 phụ nữ tiêu biểu của Việt Nam trong hệ thống nông nghiệp thực phẩm và phát triển nông thôn. Sự kiện ghi nhận những đóng góp đặc biệt xuất sắc của lao động nữ trong sản xuất, nghiên cứu khoa học, đổi mới công nghệ và phát triển nông thôn.

Bước nhảy vọt về thu nhập 

Một trong 10 phụ nữ tiêu biểu ấy là chị Nông Thị Thắm, Giám đốc HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế (Bắc Ninh). Nhận thấy địa phương có nguồn dược liệu phong phú cùng vốn tri thức sử dụng cây thuốc dân gian truyền qua nhiều thế hệ nhưng người dân chỉ dừng lại ở thu hái và bán thô với giá trị thấp, chị Thắm đã quyết tâm trở về quê hương khởi nghiệp.

Thành lập HTX vào năm 2024, chị chọn hướng đi kết hợp tri thức bản địa với y học hiện đại, đầu tư hệ thống máy móc chế biến sâu từ hơn 50 loại dược liệu để nâng cao giá trị cây thuốc. HTX tối ưu hóa từ khâu vườn ươm, vùng trồng đến xưởng sản xuất, đưa ra thị trường các dòng sản phẩm trà dược liệu tiện dụng có sức cạnh tranh cao.

Chỉ sau một thời gian ngắn vận hành, HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế đã liên kết sản xuất dược liệu, cây trồng và hoa với hơn 270 hộ dân, trực tiếp giúp các hộ gia đình tăng thu nhập bình quân khoảng 20%.

Không dừng lại ở sản xuất thuần túy, chị Thắm còn tích cực tham gia giảng dạy với vai trò giảng viên nguồn cho Dự án SPRINT (2025), đào tạo hơn 450 học viên với 90% là phụ nữ dân tộc thiểu số về ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong truyền thông và quản lý sản xuất.

Sự nhạy bén công nghệ giúp chị xây dựng sự hiện diện mạnh mẽ trên nền tảng số với hơn 700.000 lượt tương tác, qua đó truyền cảm hứng làm chủ kinh tế cho phụ nữ vùng cao. Đặc biệt, bước sang năm 2026, chị Thắm đã huy động thành công nguồn tài trợ từ Liên minh châu Âu (EU) cho sáng kiến phát triển dược liệu hữu cơ bền vững dưới tán rừng tại Lục Yên, mở ra triển vọng việc làm xanh và tăng thu nhập dài hạn cho hàng trăm lao động nữ địa phương.

Sự trăn trở về việc làm và giá trị sản phẩm truyền thống cũng là động lực để bà Lương Thị Hạnh gây dựng lại vị thế cho làng dệt Nam Cao thông qua việc thàn lập HTX lụa đũi Nam Cao (Thái Bình). Khôi phục chuỗi giá trị tơ lụa truyền thống, bà Hạnh đã góp phần đưa nghề dệt đũi Nam Cao được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023. Mô hình HTX do bà lãnh đạo không chỉ hỗ trợ trực tiếp cho hơn 250 hộ thành viên, trong đó đa phần là phụ nữ,  mà còn tạo việc làm, thu nhập ổn định cho gần 1.000 hộ dân và duy trì vùng nguyên liệu 700 ha trồng dâu.

Ngoài ra, để mở rộng thị trường, phát triển chuỗi giá trị bền vững, bà Lương Thị Hạnh còn sáng lập và điều hành Công ty cổ phần Hanhsilk, liên kết với các doanh nghiệp lữ hành, du lịch để phát triển dịch vụ du lịch trải nghiệm nghề dệt tại quê hương.

Từ một nghề thủ công có nguy cơ mai một khiến lao động nữ phải bỏ quê đi làm thuê, HTX đã biến làng nghề thành điểm đến du lịch trải nghiệm hấp dẫn, đón hơn 10.000 lượt khách quốc tế đến từ trên 50 quốc gia. Mô hình thành công này tiếp tục được nhân rộng sang các làng nghề tại Bảo Lộc và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, tạo nên một hệ sinh thái việc làm bền vững cho người thợ dệt, giúp phụ nữ vừa giữ nghề cổ truyền vừa sống khỏe với nghề ngay trên mảnh đất quê hương. Chính vì thế, bà Lương Thị Hạnh cũng được vinh danh là 1 trong 10 phụ nữ tiêu biểu của Việt Nam trong hệ thống nông nghiệp thực phẩm và phát triển nông thôn.

Tích hợp "đa giá trị" và du lịch xanh

Bên cạnh việc chế biến sâu nông sản hay khôi phục làng nghề, xu hướng tích hợp đa giá trị, kết hợp nông nghiệp sạch với du lịch sinh thái, đang chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc đa dạng hóa nguồn thu, giữ chân lao động nữ ở lại với gian bếp và thửa ruộng quê nhà. Câu chuyện tại HTX Du lịch cộng đồng Cồn Chim (Vĩnh Long) là một minh chứng sinh động cho tư duy quản trị tài nguyên sinh thái gắn với sinh kế bền vững.

Nằm ở vùng đất đối mặt với khắc nghiệt của thiên nhiên — 6 tháng nước mặn nuôi tôm cua, 6 tháng nước ngọt trồng lúa và nuôi tôm — người dân Cồn Chim từng gặp nhiều khó khăn trong việc đảm bảo thu nhập quanh năm. Năm 2019, nhận được sự hỗ trợ của các sở, ban, ngành, mô hình du lịch cộng đồng Cồn Chim chính thức ra đời.

Tuy nhiên, lo ngại việc phát triển du lịch tự phát làm ảnh hưởng đến môi trường sinh thái, các hộ dân đã chủ động thành lập HTX để cùng làm, vừa bảo vệ môi trường vừa phát triển du lịch xanh.

Tại đây, những người phụ nữ như bà Nguyễn Thị Bạch Vân (Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX) hay chị Nguyễn Thúy An (thành viên) đã trở thành hạt nhân thay đổi diện mạo kinh tế địa phương. Đảm nhận vai trò thế hệ nối tiếp của HTX, chị Thúy An luôn trăn trở làm sao để nâng cao giá trị cho hạt gạo bản địa chứ không chỉ bán lúa thô. Hiện nay, điểm du lịch Cồn Chim đang triển khai dự án chuyển đổi mô hình lúa - tôm gắn với trải nghiệm du lịch sinh thái.

HTX đã khôi phục thành công nghề nấu rượu truyền thống từ nguyên liệu sạch theo đúng quy trình lúa - tôm. Với hai sản phẩm chủ lực là gạo sạch và rượu gạo đạt chuẩn, HTX không chỉ nâng giá trị hạt gạo lên gấp nhiều lần mà còn giúp phụ nữ ở Cồn Chim có thêm việc làm từ dịch vụ ẩm thực, hướng dẫn du lịch và chế biến nông sản. Từ chỗ thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết và giá tôm lúa bấp bấp, phụ nữ nơi đây đã có nguồn thu nhập kép ổn định từ cả nông nghiệp sạch lẫn dịch vụ du lịch sinh thái, góp phần giảm nghèo căn cơ và bền vững.

Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ phụ nữ làm chủ HTX

Thực tiễn từ HTX Y dược học cổ truyền Yên Thế, HTX Lụa đũi Nam Cao và HTX Du lịch cộng đồng Cồn Chim cho thấy, khi được trao cơ hội làm chủ sản xuất, kinh doanh, phụ nữ có thể phát huy nguồn lực bản địa, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho cộng đồng. Tuy nhiên, để những mô hình này phát triển bền vững và có sức lan tỏa, cần sự hỗ trợ đồng bộ về vốn, công nghệ, quản trị và kết nối thị trường.

Vai trò kinh tế của phụ nữ nông thôn cũng đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ các tổ chức quốc tế. Sau hoạt động vinh danh 10 phụ nữ Việt Nam tiêu biểu trong hệ thống nông nghiệp thực phẩm và phát triển nông thôn của FAO, Đại sứ quán Australia tại Việt Nam dự kiến tổ chức sự kiện “Phụ nữ trong Nông nghiệp” vào ngày 27/10/2026 tại Hà Nội.

Sự kiện hưởng ứng Năm Quốc tế Phụ nữ làm nghề Nông của Liên Hợp Quốc và Ngày Quốc tế Phụ nữ Nông thôn (15/10), hướng tới tăng cường sự tham gia, vai trò lãnh đạo và trao quyền kinh tế cho phụ nữ trong lĩnh vực nông nghiệp.

Theo thông tin từ Đại sứ quán Australia, chương trình sẽ quy tụ nữ nông dân, lãnh đạo doanh nghiệp nông nghiệp, nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu và các đối tác phát triển. Các phiên thảo luận và kết nối tập trung vào những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao vị thế của phụ nữ trong toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, giới nghiên cứu và cộng đồng sản xuất.

Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết đối với khu vực HTX Việt Nam. Phụ nữ không chỉ cần được hỗ trợ tạo việc làm mà còn phải có cơ hội tham gia quản trị, quyết định phương án sản xuất, tiếp cận thị trường và hưởng lợi tương xứng với giá trị mình tạo ra.

Trong tiến trình đó, Liên minh HTX Việt Nam cùng hệ thống Liên minh HTX các cấp có vai trò quan trọng trong kết nối các chương trình hỗ trợ, thúc đẩy đào tạo kỹ năng quản trị, chuyển đổi số và tạo điều kiện để HTX do phụ nữ làm chủ tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và đối tác tiêu thụ.

Thực tế từ các lớp đào tạo ứng dụng trí tuệ nhân tạo cho phụ nữ dân tộc thiểu số do chị Nông Thị Thắm tham gia giảng dạy cho thấy, nâng cao kỹ năng công nghệ có thể giúp phụ nữ chủ động hơn trong quảng bá sản phẩm, tổ chức bán hàng và quản lý sản xuất. Việc kết nối các chương trình đào tạo nghề gắn với nhu cầu thực tế của HTX sẽ giúp lao động nữ chuyển đổi từ lao động phổ thông thành lao động có kỹ năng, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường. Trong khi đó, việc tiếp cận nguồn tài trợ quốc tế, như sáng kiến phát triển dược liệu hữu cơ được EU hỗ trợ, sẽ giúp các HTX chủ động xây dựng xưởng chế biến, kho bảo quản, từ đó duy trì việc làm ổn định cho lao động nữ kể cả trong những thời điểm nông nhàn hay biến động thị trường.

Do đó, các chính sách tín dụng ưu đãi và hỗ trợ vốn đầu tư hạ tầng chế biến sâu cần tiếp tục hướng mạnh về các HTX do phụ nữ làm chủ. Phần lớn các vi phạm hoặc sự đứt gãy việc làm trong khu vực nông thôn xuất phát từ việc thiếu vốn đầu tư máy móc, dẫn đến sản phẩm dừng lại ở dạng thô, giá trị gia tăng thấp và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái. 

Tuy nhiên, hỗ trợ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với nhu cầu cụ thể của từng HTX. Bên cạnh tín dụng ưu đãi, cần chú trọng đào tạo quản trị, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và kết nối doanh nghiệp bao tiêu, giúp lao động nữ có việc làm ổn định thay vì phụ thuộc vào các hoạt động hỗ trợ ngắn hạn.

Từ những vùng trồng dược liệu, làng nghề dệt đũi đến mô hình du lịch sinh thái, phụ nữ đang chứng minh khả năng tạo ra giá trị kinh tế từ chính tài nguyên quê hương. Khi các sáng kiến của họ được tiếp sức bằng chính sách phù hợp, mạng lưới HTX và hợp tác quốc tế, giảm nghèo bền vững sẽ không chỉ là câu chuyện hỗ trợ thu nhập, mà còn là quá trình trao cho phụ nữ năng lực và cơ hội làm chủ sinh kế lâu dài.

Tùng Lâm