Nông sản Tây Ninh đang chịu sức ép ngày càng lớn trước những hàng rào chất lượng của thị trường xuất khẩu. Mã QR không đủ bảo chứng, muốn giữ đơn hàng, từng lô nông sản phải minh bạch từ vùng trồng đến chất lượng thực tế.

Mã số vùng trồng mở đường cho sầu riêng

Áp lực từ thị trường xuất khẩu đang buộc các HTX phải thay đổi cách làm, không chỉ chạy theo sản lượng mà còn phải chứng minh chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Như tại xã Truông Mít, các thành viên HTX Cây ăn trái Bàu Đồn đang từng bước chuẩn hóa vùng nguyên liệu sầu riêng Ri6. Họ xem đây là nền tảng để nâng giá trị sản phẩm và mở rộng đầu ra.

Thành lập năm 2020 với 32 thành viên và hơn 40ha canh tác ban đầu, HTX này chú trọng áp dụng quy trình VietGAP. Cùng với đó là việc xây dựng thương hiệu và nâng chất lượng sản phẩm. Sầu riêng Ri6 đạt chứng nhận OCOP 4 sao, tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho HTX. Tuy nhiên, muốn tiếp cận các kênh tiêu thụ yêu cầu cao, nông sản phải đáp ứng tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Chất lượng giữa các lô hàng cũng cần đồng đều để tạo niềm tin với đối tác thu mua.

Bước ngoặt đến vào năm 2022, khi HTX Bàu Đồn được cấp mã số vùng trồng và kết nối với doanh nghiệp xuất khẩu. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào thương lái, thành viên có thêm cơ hội tham gia chuỗi tiêu thụ được tổ chức bài bản hơn. Đến cuối năm 2025, HTX có ba mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc. Trên cơ sở đó, HTX hướng đến những thị trường khó tính hơn, trong đó có châu Âu.

Mã số vùng trồng vì thế không chỉ mở thêm cánh cửa thị trường mà còn đặt ra yêu cầu duy trì chất lượng trong suốt quá trình sản xuất. Một lô hàng đáp ứng tiêu chuẩn hôm nay không đồng nghĩa những lô tiếp theo đương nhiên đạt yêu cầu. Mỗi thị trường nhập khẩu đều có yêu cầu riêng về an toàn thực phẩm, kiểm dịch và hồ sơ hàng hóa. Chỉ một khâu không đạt chuẩn cũng có thể khiến lô hàng gặp rủi ro, ảnh hưởng đến tiến độ giao hàng và uy tín của cả vùng trồng.

Đây là lý do HTX phải chuyển trọng tâm từ hoàn thiện thủ tục sang kiểm soát thực chất tại vườn. Từ vật tư đầu vào, quy trình chăm sóc đến lấy mẫu trước thu hoạch, mỗi khâu đều cần được giám sát để bảo đảm sản phẩm đáp ứng yêu cầu của đối tác. Với HTX Bàu Đồn, giữ được mã số vùng trồng đã quan trọng, nhưng duy trì chất lượng để giữ đơn hàng mới là bài toán lâu dài.

Kiểm soát từng vườn sầu riêng, giữ chuẩn xuất khẩu

Cụ thể hóa yêu cầu đó, HTX Bàu Đồn siết quy trình canh tác ngay tại vườn, từ kiểm soát vật tư đầu vào đến kiểm tra chất lượng trước thu hoạch. Giám đốc HTX Phan Hoài Thịnh cho biết, người tiêu dùng và đối tác thu mua ngày càng quan tâm đến nguy cơ cadimi trong nông sản. Vì vậy, HTX hướng dẫn nông dân hạn chế sử dụng các loại phân bón có hàm lượng cadimi cao, không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật bị cấm. Trước khi thu hoạch, các vườn được lấy mẫu kiểm tra; những vườn đáp ứng yêu cầu mới được phân loại để phục vụ xuất khẩu.

Theo ông Thịnh, yêu cầu của thị trường không chỉ nằm ở chất lượng quả sau thu hoạch mà còn bắt đầu từ quá trình chăm sóc cây trồng. Nếu khâu canh tác không được kiểm soát, rủi ro có thể xuất hiện ngay từ vùng nguyên liệu và ảnh hưởng đến khả năng tiêu thụ của cả HTX. Do đó, HTX hướng dẫn thành viên tuân thủ quy trình, sử dụng vật tư phù hợp và kiểm tra trước thu hoạch để hạn chế rủi ro không đạt chuẩn xuất khẩu.

Thực tế, khi đã tham gia chuỗi xuất khẩu, HTX không thể chỉ quan tâm đến sản lượng của từng hộ mà phải đảm bảo sự đồng đều của nguồn hàng. Một vườn không đạt yêu cầu có thể ảnh hưởng đến việc phân loại, thu mua và kế hoạch giao hàng. Kiểm soát tại vườn kết hợp mã số vùng trồng giúp HTX theo dõi quá trình sản xuất và xác định rõ xuất xứ nông sản. Nhờ đó, đối tác có thể kiểm tra thông tin, đánh giá chất lượng trước khi thu mua.

Ông Thịnh cho biết, HTX Bàu Đồn đã được cấp mã số vùng trồng từ năm 2022 và đến cuối năm 2025 có ba mã số phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc. Đây là bước tiến giúp HTX có thêm cơ hội kết nối với doanh nghiệp xuất khẩu, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào thương lái như trước. 

Tuy nhiên, như lưu ý từ ông Thịnh, muốn vào các thị trường khó tính như châu Âu, HTX phải duy trì kỷ luật sản xuất và đáp ứng chuẩn chất lượng ngày càng cao. Để đi xa hơn, HTX phải tiếp tục kiểm soát chặt quy trình canh tác, bảo đảm chất lượng và duy trì khả năng đáp ứng các yêu cầu của đối tác.

Cùng với việc quản lý vùng trồng, bài toán đặt ra là làm sao tổ chức sản xuất đủ đồng đều để đáp ứng nhu cầu thu mua và giao hàng. HTX cũng cần thống nhất quy trình sản xuất, tăng cường liên kết với doanh nghiệp để nắm bắt nhu cầu thị trường và chủ động đầu ra. Đây cũng là hướng đi để HTX từng bước chuyển từ bán sản phẩm theo từng vụ sang tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Kết nối HTX với chuỗi cung ứng

Nhằm thúc đẩy hướng đi này, Tây Ninh đang đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối HTX với doanh nghiệp và nhà mua hàng. Như tại hội nghị kết nối cung cầu hồi tháng 9/2026, hơn 170 doanh nghiệp từ 25 quốc gia và vùng lãnh thổ đã đến tỉnh này tham dự. Hội nghị ghi nhận 11 biên bản ghi nhớ hợp tác, mở thêm cơ hội đưa nông sản địa phương vào các kênh phân phối và chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, muốn biến cơ hội kết nối thành đơn hàng ổn định, HTX phải đảm bảo chất lượng đồng đều, đủ sản lượng và giao hàng đúng cam kết. Điều này đòi hỏi tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường. Nhất là cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp ngay từ khâu xây dựng vùng nguyên liệu.

Để đáp ứng yêu cầu đó, Tây Ninh đang định hướng tổ chức lại sản xuất theo hướng nâng cao giá trị nông sản. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tây Ninh Nguyễn Minh Lâm cho biết, ngành nông nghiệp định hướng chuyển từ tăng sản lượng sang nâng cao giá trị, hiệu quả và tính bền vững. Tỉnh sẽ chuyển từ sản xuất theo những gì sẵn có sang đáp ứng nhu cầu thị trường, đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Cùng với đó, tỉnh tăng cường liên kết nông dân, HTX và doanh nghiệp, tổ chức lại sản xuất theo lợi thế địa phương và nhu cầu tiêu thụ.

Theo ông Lâm, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn sẽ giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Đồng thời, tổ chức vùng nguyên liệu phù hợp sẽ tạo nền tảng mở rộng quy mô sản xuất, đáp ứng đơn hàng và nâng cao giá trị nông sản.

Trong chuỗi liên kết này, HTX tập hợp nông dân, kiểm soát quy trình sản xuất, còn doanh nghiệp định hướng tiêu chuẩn và đầu ra. Nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ và minh bạch dữ liệu truy xuất sẽ giúp HTX củng cố niềm tin người mua, duy trì hợp tác dài hạn.

Thực tiễn tại HTX Bàu Đồn cho thấy, mã số vùng trồng và mã QR chỉ phát huy giá trị khi đi cùng chất lượng thực tế và sự tuân thủ trong sản xuất. Với nông sản Tây Ninh, niềm tin thị trường không chỉ đến từ minh bạch xuất xứ mà còn phụ thuộc vào chất lượng và khả năng cung ứng ổn định qua từng vụ. Đây là nền tảng để HTX mở rộng đầu ra trong nước và quốc tế.

Thanh Loan