Giữa lúc các thị trường xuất khẩu siết chặt tiêu chuẩn môi trường, chuyển đổi xanh không còn là câu chuyện “nên hay không nên” mà đã trở thành điều kiện sống còn để giữ đơn hàng.

Vốn vẫn là “nút chặn” lớn nhất

Tuy nhiên, ngay tại Việt Nam, không ít doanh nghiệp (DN) sản xuất vẫn đang chật vật tìm hướng đi. Một bên là áp lực phải xanh hóa, một bên là bài toán vốn ngày càng đắt đỏ và khó tiếp cận. Nhiều DN thẳng thắn thừa nhận: muốn làm, nhưng chưa đủ lực để triển khai nhanh và sâu.

Ông Nguyễn Quốc Anh, Chủ tịch Hội Cao su nhựa Tp.HCM (Rupa), nhìn nhận: phần lớn DN đều đã thấy rõ yêu cầu chuyển đổi xanh, thế nhưng rào cản lớn nhất với họ vẫn là vốn đầu tư.

Theo vị chủ tịch Rupa, trong bối cảnh chi phí tài chính cao, lãi suất chưa giảm mạnh, các khoản đầu tư vào công nghệ sạch, năng lượng tái tạo hay đổi mới dây chuyền sản xuất đều trở thành những quyết định mang sức nặng đặc biệt.

Trao đổi với VnBusiness bên lề hội nghị “Chuyển đổi xanh trong sản xuất công nghiệp trước những thách thức mới” tổ chức tại Tp.HCM hôm 12/5, nhằm khởi động Chuỗi Triển lãm Quốc tế ngành Sơn phủ, Giấy, Cao su, Nhựa & Hóa chất (thu hút 400 DN, diễn ra vào tháng 6/2026), ông Nguyễn Quốc Anh nhấn mạnh: DN phải tính toán rất kỹ, chỉ khi giảm được chi phí vốn, họ mới dám đầu tư.

Với nhiều DN, chỉ cần bài toán vốn chưa rõ ràng, kế hoạch xanh hóa lập tức bị kéo chậm lại, đôi khi vô thời hạn. Như tại Tp.HCM, vị chủ tịch của Rupa cho rằng mặc dù đã triển khai các quỹ kích cầu đầu tư nhằm hỗ trợ DN tiếp cận vốn ưu đãi cho các dự án đổi mới, sản xuất sạch hơn. Thế nhưng, khoảng cách từ chính sách đến thực tế vẫn còn đáng kể.

Nhiều DN cho rằng điều quan trọng không chỉ là có quỹ, mà là cách quỹ vận hành. Thủ tục còn dài. Quy trình xét duyệt còn nhiều bước trung gian. Trong khi đó, cơ hội đầu tư trong công nghiệp lại không biết chờ đợi. Một dây chuyền tiết kiệm năng lượng hôm nay có thể là lợi thế cạnh tranh, nhưng chần chừ thêm một năm lại trở thành gánh nặng chi phí so với đối thủ đã hành động sớm hơn.

Chính vì vậy, như khuyến nghị của ông Nguyễn Quốc Anh, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải mở rộng đối tượng tiếp cận, đồng thời rút ngắn thời gian giải ngân để dòng vốn có thể thực sự trở thành lực đẩy cho chuyển đổi xanh.

Nên lưu ý thêm, dù được nhắc đến nhiều trong các chính sách tài chính, tín dụng xanh trên thực tế vẫn chưa trở thành kênh vốn dễ tiếp cận với số đông DN sản xuất.

Một phần nguyên nhân nằm ở chính sự mơ hồ trong khái niệm chuyển đổi xanh. Không ít DN chưa xác định được lộ trình cụ thể: đâu là mức đầu tư tối thiểu, đâu là tiêu chuẩn cần đạt.

Sự thiếu rõ ràng này khiến DN khó xây dựng phương án tài chính phù hợp để tiếp cận vốn. Trong khi đó, điều kiện vay vốn vẫn khá chặt, đặc biệt là yêu cầu về tài sản đảm bảo, khiến tín dụng xanh chưa thực sự tạo được đột phá.

Áp lực từ nhiều phía, giải pháp cần đồng bộ

Ở góc nhìn quản trị, ông Nguyễn Đình Quyền, nhà sáng lập ESG Education & Business và ESG Investment Fund, cho rằng một rào cản lớn khác cho việc chuyển đổi xanh trong sản xuất là nằm ở nhận thức của lãnh đạo DN.

Theo ông Quyền, nhiều DN vẫn xem chuyển đổi xanh như một yêu cầu bổ sung, thay vì một phần trong chiến lược phát triển dài hạn. “DN đang khó khăn sản xuất. Khi nghe thêm chuyển đổi xanh, họ thường đặt câu hỏi: làm để làm gì?” ông nói.

Không chỉ vậy, ông Quyền lưu ý nhân sự chuyển đổi xanh trong DN cũng đang thiếu cả về số lượng lẫn vị thế. Nhiều nơi chưa có đội ngũ chuyên trách, hoặc có nhưng không đủ quyền lực tham gia vào quyết định chiến lược. Điều này khiến quá trình triển khai chuyển đổi xanh dễ bị “nửa vời”, thiếu tính thực chất.

Ông Quyền chỉ rõ hiện nay dòng vốn xanh tại Việt Nam còn rất khiêm tốn và chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như điện gió, điện mặt trời hay công trình xanh.

Trong khi đó, các ngành sản xuất truyền thống – nơi cần chuyển đổi mạnh nhất – lại khó tiếp cận hơn. Ngay cả khi tiếp cận được vốn, DN vẫn phải đáp ứng các điều kiện tín dụng thông thường, khiến bài toán vốn chưa thực sự được “nới”.

Còn theo ông Phạm Hoài Trung, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi xanh Việt Nam, các DN hiện chịu áp lực từ nhiều phía. Với DN xuất khẩu, áp lực đến từ khách hàng quốc tế và các chuỗi cung ứng toàn cầu – nơi tiêu chuẩn xanh đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc. Với DN trong nước, áp lực đến từ tổ chức tài chính khi tiếp cận vốn mở rộng sản xuất.

“DN không thể đứng ngoài xu hướng này. Nhưng để tham gia, họ cần nguồn lực và cơ chế hỗ trợ phù hợp,” ông Trung nói.

Trong khi đó, ông Nguyễn Xuân Hòa, Tổng Thư ký Hiệp hội Sơn và Mực in Việt Nam (VPIA), nhận định: tại thị trường nội địa, các tập đoàn đa quốc gia đang dẫn dắt tiêu chuẩn và sản phẩm xanh. Ngược lại, nhiều DN Việt vẫn mơ hồ về ESG (môi trường, xã hội và quản trị), thậm chí coi đây chỉ là cách “đánh bóng” thương hiệu, thay vì mang lại hiệu quả thực chất.

Trước sự gia tăng các tiêu chuẩn môi trường từ thị trường quốc tế, DN không còn đứng trước câu hỏi “có làm hay không”, mà là “làm thế nào để không bị bỏ lại”.

Nhìn từ thực tiễn DN và ý kiến của các chuyên gia, có thể thấy chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào từng chính sách đơn lẻ, hay một quỹ hỗ trợ riêng lẻ. 

Điều cần thiết là xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ. Trước hết, cần mở rộng tín dụng xanh sang nhiều ngành sản xuất, thay vì chỉ tập trung vào năng lượng tái tạo. 

Đồng thời, thủ tục giải ngân nên được đơn giản hóa và rút ngắn để vốn đến đúng lúc doanh nghiệp cần. Việc chuẩn hóa tiêu chí đánh giá doanh nghiệp xanh cũng rất quan trọng, tạo ra một “ngôn ngữ chung” giữa DN, ngân hàng và cơ quan quản lý.

Bên cạnh đó, cần nâng cao vị thế của ESG trong cơ cấu quản trị nội bộ DN. Quan trọng hơn, nhận thức của DN nên chuyển dịch từ xem ESG là “chi phí tuân thủ” sang đánh giá đây là “lợi ích đầu tư dài hạn”, giúp quá trình chuyển đổi xanh trở nên thực chất và bền vững.

DN Việt không thiếu quyết tâm chuyển đổi xanh. Nhưng họ đang thiếu ba yếu tố then chốt: vốn đủ và dễ tiếp cận, cơ chế đủ rõ và thuận lợi, cùng lực đẩy thực thi đủ mạnh và nhất quán từ phía chính sách.

Chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn chiến lược dài hạn. Nó đã trở thành điều kiện cạnh tranh trực tiếp, ngay hôm nay. Trong cuộc đua này, thị trường không chờ đợi. Và khoảng cách không được đo bằng thời gian mà bằng tốc độ thích ứng.

Thế Vinh