Từ năm 2010, ngành điện tử tại Việt Nam đã trở thành một trung tâm lắp ráp thành phẩm quan trọng trong chuỗi giá trị toàn cầu (GVC) của ngành điện tử và phần cứng ICT.

Theo Bộ Công Thương, từ năm 2011 đến năm 2015, tốc độ tăng trưởng hằng năm của ngành là 29%, gấp ba lần mức trung bình toàn ngành công nghiệp khoảng 9%.

Nội địa hóa vẫn là vấn đề

Tuy nhiên, một cuộc khảo sát gần đây của Bộ Công Thương cho thấy, đầu vào nhập khẩu vẫn chiếm 70% trong tổng đầu vào (về giá trị); 12% do các công ty đa quốc gia sản xuất trong nước và 18% còn lại thuộc các đầu vào được sản xuất bởi những công ty FDI khác trong nước.

Như vậy, kết quả ấn tượng của ngành về tăng trưởng sản lượng và xuất khẩu chủ yếu nhờ vào khu vực FDI. Việc thúc đẩy FDI thông qua các ưu đãi về thuế và tiếp cận đất đai là chiến lược chính trong ngành điện tử và phần cứng ICT, dẫn đến sự gia tăng dòng vốn FDI của các công ty công nghệ cao.

Tuy nhiên, chiến lược này đã đẩy lùi đà tăng trưởng của các công ty trong nước, vốn đang trải qua sự suy giảm năng suất lao động, trong khi các công ty nước ngoài vẫn dựa vào hệ thống nhà cung cấp của họ (các nhà cung cấp cấp 1) ở nước ngoài để có nguồn cung đầu vào.

Cùng với đó, về ngành công nghiệp ôtô, cụ thể là sản xuất lắp ráp ô tô con không phát triển mạnh mẽ như xe máy hay các dòng xe thương mại, do quá phụ thuộc vào phụ tùng, linh kiện nhập khẩu, nhất là các phụ tùng, linh kiện phức tạp như động cơ và hộp số thường được nhập khẩu từ các chi nhánh của công ty mẹ hoặc từ các nhà cung cấp nước ngoài, mặc dù một số bộ phận đơn giản và thâm dụng lao động như ghế ô tô đã được sản xuất trong nước.

Tỷ lệ nội địa hóa của ngành ô tô hiện nay chỉ đạt khoảng 10 –20% so với 45% ở Thái Lan

Tỷ lệ nội địa hóa chỉ chiếm khoảng 10 – 20% so với 45% ở Thái Lan. Giá trị gia tăng được tạo ra ở các giai đoạn giá trị gia tăng thấp, bao gồm lắp ráp, hàn và sơn.

Ngoài ra, các DN trong nước chỉ đóng góp các chi tiết có giá tri gia tăng thấp và thâm dụng lao động như lốp, ắc quy và dây điện. Trong đó, sản xuất dây điện đã phát triển đáng kể còn các bộ phận khác thì không.

Hiện nay, bên cạnh một số nhà cung cấp đa quốc gia quan trọng cấp 1 gồm Denso, Yazaki, Robert Bosch và SEWS, Việt Nam đang có khoảng 200 - 300 DN sản xuất phụ tùng ôtô, nhưng phần lớn là các DNNVV với năng lực sản xuất và công nghệ thấp.

Lỗi tại cung hay cầu?

Nguyên nhân được xác định là do cả hai phía cung và cầu. Trước hết về phía cung, bằng chứng cho những trở ngại mà các DN Việt Nam phải đối mặt trong các lĩnh vực trọng điểm là việc thiếu lao động lành nghề, thiếu thông tin về chiến lược và tiêu chuẩn tìm nguồn cung ứng của các DN FDI đang trở thành những rào cản, hạn chế đối với các nhà cung cấp trong nước.

Cùng với đó, các bằng chứng cũng cho thấy, việc thiếu những nhà cung cấp trong nước có năng lực cạnh tranh đáp ứng được các tiêu chuẩn chất lượng trong GVC là hạn chế lớn mà các tập đoàn đa quốc gia, các công ty hàng đầu trong lĩnh vực ICT, điện tử và chế tạo đang phải đối mặt.

Việc các nhà cung cấp trong nước thiếu tính cạnh tranh có thể dẫn đến việc các công ty nước ngoài sẽ tìm kiếm ở nơi khác và liên kết với các công ty khác có thể cung cấp ổn định về chất lượng, số lượng và giá cả cùng đầu vào kịp thời để lắp ráp sản phẩm hoàn chỉnh.

Nguyên do là các công ty hàng đầu muốn giảm thiểu rủi ro cung cấp và đạt được mục tiêu sản xuất. Trong lĩnh vực công nghệ thông tin, các nhà đầu tư nước ngoài chủ yếu phàn nàn về việc thiếu những nhà cung cấp trong nước, những DN có thể đáp ứng các tiêu chuẩn yêu cầu của các công ty này.

Ví dụ, Samsung Việt Nam cho biết, trong số 200 nhà cung cấp trong nước đang quan tâm đến việc cung cấp linh kiện mà Samsung muốn tìm mua trong nước, gồm 91 linh kiện cho Samsung Galaxy S4 và 53 linh kiện cho máy tính bảng (liên quan đến pin, tai nghe, thiết bị lưu trữ USB, cáp truyền dữ liệu…), nhưng không DN nào có thể đáp ứng các yêu cầu đặt ra trong GVC điện tử Đối với ngành công nghiệp ôtô, thiếu các nhà cung cấp trong nước có khả năng cạnh tranh dẫn đến việc phụ thuộc quá lớn vào phụ tùng, linh kiện nhập khẩu từ các nhà máy ở nước ngoài sản xuất với số lượng lớn.

Sự phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu đồng nghĩa với dư thừa công suất trong ngành, nghĩa là ước tính công suất sử dụng trung bình của các DN lắp ráp ô tô chỉ đạt khoảng 40%.

Các nhà sản xuất chế tạo phụ tùng linh kiện ô tô trong nước phần lớn không đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế do vấn đề về quy mô vì hầu hết là các DN nhỏ, phi chính thức và phân tán, do đó không có lợi thế về quy mô để sản xuất đầu vào chất lượng đạt tiêu chuẩn cho các công ty dẫn đầu.

Do đó, Ts. Vũ Thành Tự Anh, trường Đại học Fulbright Việt Nam, từng cho rằng không nên có chính sách công nghiệp ưu tiên cho riêng một ngành nào mà nên có chính sách ưu tiên như thế nào, tránh tình trạng ưu tiên quá nhiều song vẫn thất bại.

“Việt Nam không nên theo đuổi chính sách ưu tiên một số sản phẩm công nghiệp cá biệt như hiện nay. Thay vào đó, Chính phủ nên thực thi chính sách ưu tiên phát triển một số lĩnh vực năng lực phù hợp với mục tiêu và chiến lược phát triển dài hạn của đất nước”, Ts. Tự Anh nhận định.

Thy Lê