Ông Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài (VAFIE), cho rằng nhược điểm chính của thu hút FDI chính là tác động lan tỏa chưa được như kỳ vọng. Điều đó được thể hiện trong việc các DN Việt Nam vẫn hạn chế tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. 

“Hiện chỉ có 21% DN Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, trong khi ở Thái Lan tỷ lệ này là 30%, Malaysia là 46%. Rõ ràng, Việt Nam đang kém xa các nước trong khu vực”, ông Mại nói. 

Nội địa hóa chỉ 10%

Trong chuỗi giá trị có hai đầu: giá trị gia tăng cao và giá trị gia tăng thấp. Với đầu giá trị gia tăng thấp như dệt, lụa, thiết kế, các DN Việt Nam tham gia vào chủ yếu là may. Trong khi đầu giá trị gia tăng cao là tiêu thụ, các DN FDI gần như chiếm toàn bộ. Như vậy, giá trị gia tăng chung của ngành dệt may chỉ đạt 15% kim ngạch.

Ngành da giày cũng vậy, các DN Việt Nam chỉ sản xuất, còn khâu tiêu thụ, marketing vẫn thuộc về các DN nước ngoài. 

Ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), ám ánh về một con số. Đó là cách đây một năm, 10 đồng xuất khẩu của Việt Nam, 5 đồng thuộc về DN FDI, nhưng đến nay con số này là 7,5 đồng. DN FDI tại Việt Nam tham gia vào chuỗi sản xuất toàn cầu rất tốt.

Trong khi đó, trở lại câu hỏi chính, lan tỏa giữa khối DN FDI và DN tư nhân còn chưa tốt khi hàng năm, VCCI đều có những cuộc điều tra cho thấy, các DN FDI chỉ mua khoảng 26,6% thiết bị, đầu vào từ DN Việt, còn lại nhập khẩu và nhập từ công ty mẹ. Đây là kết quả rất khiêm tốt, dù liên kết có chuyển động nhưng rất chậm chạp. 

Bà Nguyễn Thị Tuệ Anh, Phó Viện trưởng Viện Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), đặt vấn đề, các DN FDI ở Việt Nam đem lại lợi ích gì ngoài những gì chúng ta nhìn thấy được như đóng góp ngân sách, tăng trưởng.

Trong khi vấn đề chính được quan tâm là tác động lan tỏa chiều sâu của FDI đến khu vực trong nước, tức là sau khi họ đi sẽ để lại những cái gì? FDI có lan tỏa về mặt không gian hay không, nếu có là liên kết xuôi hay ngược?

Theo tính toán, cứ tăng 1% FDI ở các ngành liên kết xuôi, sẽ làm xác suất đóng cửa của DN tư nhân ở mức 10,5%. Các DN sản xuất cuối cùng của Việt Nam chủ yếu gia công xuất khẩu nên áp lực cạnh tranh thị phần trong nước thấp như các DN tư nhân ngành may, da giày…

Do đó, căn cứ để thu hút FDI cho lĩnh vực ưu tiên và ưu đãi cho FDI là cung ứng đầu vào cho ngành này. Chúng ta nên phát triển một số DN đủ quy mô lớn như vậy và ưu tiên các DN FDI cung ứng đầu vào cho khu vực DN này.

“Cũng như cứ tăng 1% FDI ở các ngành liên kết ngược có thể dẫn đến làm tăng xác suất đóng cửa tới 15,4%, bằng chứng về sự yếu kém của DN công nghiệp hỗ trợ trong nước. Cho nên quá nhiều hỗ trợ DN nước ngoài vào đây sẽ tăng áp lực lên phát triển DN trong nước”, bà Tuệ Anh nói. 

Ông Phạm Anh Tuấn, Tổng trưởng Ban Kế hoạch chiến lược của Toyota Việt Nam (TMV), đặt câu hỏi, công nghiệp ô tô, xe máy thành lập gần như cùng thời điểm nhưng tại sao xe máy nội địa hóa 80% còn ô tô chỉ khoảng 20%?

Nguyên nhân không chỉ ở vấn đề công nghệ mà còn về sản lượng. Tăng trưởng sản lượng ô tô rất thấp, thấp hơn nhiều so với xe máy nên rất khó phát triển. Sản lượng ô tô ở Việt Nam hiện nay đạt 300.000 chiếc mỗi năm, trong đó Toyota có khoảng 50.000 chiếc và 4 mẫu xe. Sản lượng thấp nên rất khó nội địa hóa. Nội địa hóa không phải là thành tích để giảm giá thành. 

Thậm chí có ý kiến thẳng thắn cho rằng khi đầu tư, nhiều DN FDI cam kết tỷ lệ nội địa hóa cao nhưng lúc này phổ biến chỉ ở 10%. 

Để giúp các DN có năng lực, tạo ra sản phẩm “made in Vietnam” phải có những chính sách hỗ trợ họ
 

Cần “bàn tay” chính sách

Theo ông Đặng Xuân Quang, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, thực tế DN FDI thực sự có nhu cầu kết nối, nhưng tại sao mối liên kết còn hạn chế. Chúng tôi đã phân tích một số nguyên nhân rõ ràng là trong giai đoạn đầu tư thu hút FDI, chúng ta đã thu hút được rất nhiều yếu tố như vốn, công nghệ, lao động. Bắt đầu từ năm 2005, chúng ta bị giới hạn bởi WTO, nên những biện pháp khuyến khích chuyển giao công nghệ dựa trên cơ sở nội địa hóa bị giới hạn. 

Ông Mại cũng cho rằng muốn thành công cần có hai yếu tố là tự tin và chủ động. Tuy nhiên, các DN Việt hay tự ti và thiếu chủ động tìm kiếm đối tác. Các DN FDI và DN trong nước đều cần chủ động hơn trong hợp tác để nâng tầm liên kết lên. Chính sách với các DN trong nước làm việc với DN FDI cũng cần được ưu đãi.

“Cần phải điều chỉnh chính sách đầu tư. Từ đầu năm tới nay có nhiều dự án đầu tư nước ngoài có quy mô rất nhỏ mà vẫn được cấp phép, trong khi các DN Việt Nam cũng đảm đương được”, ông Mại nói.

Bà Tuệ Anh đồng tình DN phải chủ động nhưng nếu DN quá nhỏ, cần có bàn tay của Nhà nước. Cần phải có liên kết giữa các cơ quan quản lý chính sách và có chính sách liên kết vùng. Đối với vùng xa có thể giúp các vùng này cạnh tranh nhiều hơn. 

Đồng thời chính sách FDI hiện chưa làm tốt vai trò tạo liên kết giữa DN FDI với DN trong nước. Do đó, cần xây dựng khung chính sách FDI với việc coi nhiệm vụ tăng năng lực của khu vực DN trong nước, đặc biệt DN tư nhân, là một cấu thành quan trọng của chính sách FDI. Có như vậy mới tăng hiệu quả của FDI. 

Ông Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, kiến nghị, Nhà nước phải đứng ra, Bộ KH&ĐT làm đầu mối, làm rõ tác động lan tỏa. Không nên trông chờ vào việc nhà đầu tư nước ngoài mở cửa cho DN Việt nếu DN chúng ta còn vừa yếu vừa thiếu. Họ phải chờ mình lớn lên để chọn lựa. 

“Tuy nhiên, không thể ép một DN như trẻ con 2, 3 tuổi trong ngày một ngày hai thành người đủ 18 tuổi để lập gia đình. Để giúp cho các DN có năng lực, tạo ra sản phẩm ‘made in Vietnam’ phải có những chính sách để hỗ trợ họ. Cùng với đó, DN Việt cũng nên bỏ kiểu cạnh tranh nói xấu nhau, cần chú trọng nâng cao sản phẩm hơn nữa.

Phải đáp ứng chất lượng tiêu chuẩn cao mà không thể bắt họ phải hợp tác với mình được”, ông Thắng khuyến nghị. 

Thy Lê