Trên thế giới hiện nay, thương hiệu được coi là giá trị cốt tủy của doanh nghiệp (DN), có thương hiệu trị giá 70% tổng giá trị tài sản DN. Nhưng ở Việt Nam, việc xây dựng, phát triển và định giá thương hiệu vẫn còn bỏ ngỏ. Nhiều DN Việt đã sản xuất được những sản phẩm có chất lượng cao, song khi “xuất ngoại” vẫn phải núp dưới tên của các thương hiệu có giá trị trên thế giới. Đương nhiên, các DN Việt xuất ngoại phải mượn danh này sẽ thiệt thòi đủ đường.

Mất cơ hội xuất khẩu

Đặc biệt, nhiều DN đã không thể xuất khẩu vì thương hiệu của mình bị DN đối thủ ở nước ngoài đăng ký bảo hộ trước. Ông Lê Ngọc Lâm, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ KH&CN, dẫn chứng nhãn hiệu Vinataba của Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam (Vinataba) được sử dụng từ 1985, được bảo hộ theo giấy chứng nhận đăng ký ở trong nước.

Tuy nhiên, khi Vinataba có ý định xuất khẩu sản phẩm của mình đã bị công ty P.T Putra Stabat Industri của Indonessia đăng ký độc quyền tại nhiều quốc gia ASEAN và châu Á. Điều đó có nghĩa là thuốc lá Việt Nam do Việt Nam sản xuất nhưng không xuất khẩu được.

Cùng với đó, Café Buôn Ma Thuột, Café Trung Nguyên, bánh phồng tôm Sa Giang, kẹo dừa Bến Tre, nước mắm Phú Quốc… đều trở thành nạn nhân của việc chậm đăng ký sở hữu trí tuệ. Các thương hiệu này đã không nhanh chân đăng ký bảo hộ, để rồi “bị cướp” thương hiệu và kết quả là nhường cơ hội xuất khẩu lại cho công ty đối thủ.

Tuy nhiên, thẳng thắn mà nói, sau khi bị “cướp” thương hiệu, nhiều DN đã giành lại được. Song theo các chuyên gia, quá trình giành lại thương hiệu không hề dễ dàng, tiêu tốn không ít thời gian và tiền bạc.

Võng Xếp Duy Lợi cũng từng không được xuất khẩu vào thị trường Nhật Bản và Mỹ khi vấp phải bằng sáng chế đã được đăng ký tại hai quốc gia trên. Rất may là Duy Lợi đã đăng ký kiểu dáng công nghiệp cho sản phẩm tại Cục Sở hữu trí tuệ trước khi hai bằng sáng chế kia được thừa nhận, từ đó mới thâm nhập được thị trường này.

Ông Đặng Quyết Tiến, Phó Cục trưởng Cục Tài chính doanh nghiệp, Bộ Tài chính, cho biết không chỉ Võng xếp Duy Lợi gặp phải trường hợp trên mà Petrovietnam cũng đã từng bị như vậy.

Cụ thể, khi Mỹ đưa logo về ngọn lửa lên, Petrovietnam đã phải mất rất nhiều tiền mới lấy lại thương hiệu. “Đó là sơ suất mà DN cần nhìn nhận, đăng ký với Cục Sở hữu trí tuệ rồi nhưng cũng phải chăm lo cho thương hiệu, bởi đăng ký sở hữu trí tuệ chỉ được thừa nhận ở một vùng quốc gia, lãnh thổ nhất định”.

Các chuyên gia cũng cho biết, một số DN đầu tư bài bản cho xây dựng thương hiệu và đạt được nhiều hiệu quả tích cực như Vietinbank (top 500 thương hiệu ngân hàng hàng đầu thế giới theo xếp hạng của Brand Finance), Viettel (giá trị lớn hơn Singtel theo bảng xếp hạng của Brand Finance), Mobifone,…

Nhiều thương hiệu Việt bị "đánh cắp" vì không đăng ký quyền sở hữu trí tuệ 

“Bán hớ” vì không xác định đúng giá trị

Nhưng các giá trị thương hiệu lọt vào top đầu thế giới này lại chưa được xác định như giá trị tài sản DN tại Việt Nam hoặc xác định chưa đầy đủ, gây nên những trở ngại không đáng có trong quá trình phát triển. Do vậy, Nhà nước có thể bị thất thoát lớn trong quá trình cổ phần hóa, nhất là giai đoạn tới sẽ cổ phần hoá nhiều tập đoàn, tổng công ty quy mô

lớn.
Hơn nữa, DN sẽ bị thiệt thòi trong quá trình cạnh tranh, nhượng quyền thương mại, mua bán sáp nhập… Thậm chí, các đơn vị tư vấn xác định giá trị DN cổ phần hóa, thẩm định giá vẫn còn lúng túng trong việc xác định giá trị thương hiệu…

Nguyên nhân chính của tình trạng này là do các quy định pháp luật tại Việt Nam về vấn đề này chưa đầy đủ theo thông lệ quốc tế, dù tài sản vô hình nói chung hay thương hiệu nói riêng đã được ghi nhận trên các báo cáo tài chính.

Phân tích cụ thể, ông Tiến cho biết, giữa các văn bản vẫn chưa có sự thống nhất về phương pháp đánh giá.
Từ Nghị định 109/2008/ NĐ-CP ngày 10/10/2008 của Chính phủ về bàn giao DN 100% vốn nhà nước đến Nghị định 59/2011/NĐ-CP về cổ phần hóa DN nhà nước đều xác định “lợi thế kinh doanh” bao gồm cả “giá trị thương hiệu”.

Điều này lại không phù hợp với chuẩn mực kế toán Việt Nam số 04, “Giá trị thương hiệu” hay “Nhãn hiệu hàng hóa” được coi là tài sản cố định vô hình.

Như vậy, cho đến nay, việc xác định giá trị, nhượng quyền sử dụng thương hiệu, góp vốn liên doanh, liên kết… bằng giá trị thương hiệu đối với các DN tư nhân thuộc mọi thành phần kinh tế ở nước ta đến nay vẫn còn là… một khoảng trống bỏ ngỏ.

Ông Tiến cho biết, để giải quyết vấn đề cơ bản này, gần đây, các cơ quan chức năng đã có một số định hướng, bổ sung các quy định pháp lý, đặc biệt là tiến hành sửa đổi Nghị định 59/2011/N-CP, trong đó chú trọng hơn vào việc xác định giá trị DN, giá trị lợi thế kinh doanh.

Ngoài ra, Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước nên phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư sớm có hướng dẫn cho phép DN thoái vốn đã góp bằng thương hiệu giống quy định thoái vốn góp bằng giá trị tài sản khác (tiền, tài sản hiện vật và giá trị lợi thế kinh doanh..).

Trường hợp chưa cho phép DN giao dịch cổ phiếu tương ứng với giá trị vốn góp bằng thương hiệu/ hoặc giá trị lợi thế kinh doanh đã tính vào giá trị DN, đề nghị cho phép loại trừ khỏi giá trị DN và bàn giao cho DATC để tiếp tục quản lý, theo dõi và xử lý.

Trường hợp không cho người sở hữu cổ phiếu được hình thành từ việc góp bằng thương hiệu thực hiện giao dịch, đề nghị cho phép DN này được thực hiện rút vốn trực tiếp (DN nhận vốn bằng thương hiệu được giảm vốn điều lệ và trả lại bên có thương hiệu mang góp) theo quy định.

Liên quan tới việc, sửa đổi Nghị định 59/2011/ N-CP, ông Vũ An Khang, Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc công ty Cổ phần định giá và dịch vụ Tài chính Việt Nam, đề xuất không nên giao quyền chủ động định giá DN cho các công ty tư vấn.

“Tôi nghĩ giao quyền định giá DN để cổ phần hoá 100% cho công ty tư vấn sẽ có nhiều vấn đề, khó khăn và hệ luỵ. Đơn vị tư vấn giỏi sẽ tìm hiểu thương hiệu chính xác, nhưng nếu đơn vị tư vấn không đạt yêu cầu lại bảo DN không có tiềm năng. Như vậy sẽ dẫn đến sự sai lệch giá trị DN”, ông Khang giải thích.

“Đối với phần xác định giá trị DN, phải chăng giá trị thương hiệu trước hết phải tính toán trên cái gì đong đếm được, cũng như tiềm năng của nó nhưng cũng cần xác định tài sản vô hình khác như bí quyết công nghệ, phần mềm độc quyền, kỹ thuật kinh doanh… Đây là cái mà trước đây trong sổ sách không nói đến”, ông Khang khuyến nghị.

Lê Thúy