Mới đây, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã phát đi văn bản yêu cầu thu hồi toàn quốc lô sản phẩm Yara Professional Protein Shake (200ml) do Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Thương mại Đào tạo K&N nhập khẩu từ Guangdong Gorshow Technology Co., Ltd (Trung Quốc) và phân phối ra thị trường. Lý do thu hồi được cơ quan quản lý chỉ rõ: Mỹ phẩm lưu thông có công thức thực tế không đúng như hồ sơ đã công bố, đồng thời thiết kế nhãn mác dễ gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng là thuốc chữa bệnh.

Công thức bị "bóp méo", nhãn hiệu lập lờ

Thị trường mỹ phẩm và chăm sóc cá nhân Việt Nam đang chứng kiến tốc độ tăng trưởng ấn tượng, đạt quy mô khoảng 2,3 - 2,5 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) duy trì ở mức 6,8% - 7,2%/năm.

Tuy nhiên, thay vì tự đầu tư bài bản cho hệ thống nhà máy đạt chuẩn CGMP hay đội ngũ nghiên cứu và phát triển (R&D), nhiều doanh nghiệp Việt chọn con đường nhanh nhất là đặt hàng gia công trọn gói tại các công xưởng nước ngoài, đặc biệt là khu vực Quảng Đông (Trung Quốc) — nơi đáp ứng mọi cấp độ giá vốn.

Mô hình này tạo ra dư địa lợi nhuận khổng lồ. Theo khảo sát từ các đơn vị kết nối chuỗi cung ứng xuyên biên giới, giá vốn sản xuất cho một đơn vị mỹ phẩm chăm sóc tóc hoặc da gia công tại Trung Quốc chỉ chiếm chưa tới 20% giá bán lẻ niêm yết tại Việt Nam.

Cụ thể, một chai dung dịch dưỡng tóc 200ml có chi phí xuất xưởng chỉ dao động từ 15.000 – 30.000 đồng. Sau khi cộng thuế nhập khẩu, chi phí vận chuyển và thủ tục công bố sản phẩm (khoảng 10.000 đồng/đơn vị), tổng giá vốn cập kho dừng lại ở mức dưới 40.000 đồng. Khi đưa ra thị trường qua các kênh thương mại điện tử hoặc mạng xã hội, nhờ các chiến dịch truyền thông, sản phẩm được bán ra với giá từ 250.000 đến 400.000 đồng. Biên lợi nhuận gộp rất cao như vậy là nguồn tài chính dư dả để doanh nghiệp tái đầu tư vào quảng cáo, áp đảo thị trường.

Điều này tương tự như chuỗi Thẩm mỹ viện Mailisa trước đó đã làm bằng việc đẩy mạnh phân phối dòng sản phẩm độc quyền Doctor Magic qua các buổi livestream.

Thế nhưng, theo chuyên gia truyền thông Nguyễn Thị Thanh Hằng, chính sự phụ thuộc hoàn toàn vào các nhà xưởng gia công nước ngoài lại chứa đựng rủi ro quản trị cực kỳ lớn. Để giữ nguyên đơn giá gia công trong bối cảnh giá nguyên liệu đầu vào biến động, phía sản xuất nước ngoài có thể tự ý thay thế phụ gia hoặc cắt giảm tỷ lệ hoạt chất chính. Doanh nghiệp nhập khẩu tại Việt Nam do thiếu năng lực kiểm nghiệm độc lập từng lô hàng cập cảng nên nghiễm nhiên đưa sản phẩm lỗi, lệch công thức ra thị trường.

Ngài ra, một số đơn vị cố tình nộp hồ sơ công bố với bảng thành phần đạt chuẩn để lấy số tiếp nhận từ Cục Quản lý Dược, nhưng khi sản xuất thương mại lại yêu cầu nhà máy điều chỉnh công thức — thêm bớt các chất tạo độ đặc, hương liệu hoặc chất bảo quản nằm ngoài danh mục công bố để giảm giá thành hoặc tạo hiệu ứng sử dụng tức thì.

Hiện tượng lệch chuẩn công thức của hàng gia công nhập khẩu chỉ là một nửa bức tranh. Nửa còn lại nằm ở làn sóng "thổi phồng" tính năng và mượn danh chứng nhận quốc tế để đánh lừa thị giác người tiêu dùng.

Bà Nguyễn Thị Thu Liên, Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch (AFT) nhận định: Việc doanh nghiệp lập lờ giữa nguyên liệu đạt chứng nhận và toàn bộ sản phẩm đạt chứng nhận đang là một thuật ngữ marketing lệch chuẩn phổ biến, tạo ra sự bất bình đẳng lớn trên thị trường.

Bà Liên dẫn chứng một trường hợp điển hình đang thu hút sự chú ý gần đây là nhãn hàng chuyên mỹ phẩm, chăm sóc sắc đẹp CCHL. Thương hiệu này thường xuyên sử dụng cụm từ "hữu cơ" trong tên gọi sản phẩm và in logo EcoCert Cosmos Organic trên bao bì. Theo phân tích của chuyên gia AFT, chứng nhận Cosmos Organic của tổ chức EcoCert (Pháp) đòi hỏi quy trình kiểm định cực kỳ khắt khe đối với toàn bộ sản phẩm hoàn chỉnh, từ tỷ lệ thành phần hữu cơ tối thiểu (thường trên 95% thành phần nông nghiệp) cho đến quy trình chế biến, đóng gói.

Tuy nhiên, thực tế nhãn hàng này chỉ sử dụng một vài nguyên liệu đầu vào đạt chứng nhận EcoCert (như chiết xuất gừng hay dừa hữu cơ), còn bản thân toàn bộ công thức sản phẩm cuối cùng thì chưa từng được EcoCert cấp chứng nhận Cosmos Organic toàn phần. Việc đưa cụm từ "hữu cơ" lên vị trí trung tâm bao bì khiến người tiêu dùng phổ thông nhầm tưởng đây là sản phẩm hữu cơ chuẩn quốc tế, từ đó chấp nhận trả mức giá cao hơn hẳn so với giá trị thực.

Bà Liên nhấn mạnh, tình trạng nhập nhằng nhãn mác, gian lận thông tin không chỉ diễn ra ở các lô hàng gia công nhập khẩu kém chất lượng mà đã xâm nhập vào cả các thương hiệu gắn mác "thiên nhiên" nội địa.

Tăng xử phạt và siết hậu kiểm

Đánh giá dưới góc độ hiệu lực quản lý nhà nước, các chuyên gia kinh tế và pháp lý chỉ ra rằng cơ chế "tiền kiểm hồ sơ, hậu kiểm lưu thông" hiện nay đang lộ rõ kẽ hở khi mức độ răn đe của án phạt quá thấp so với lợi nhuận vi phạm.

ThS. Lương Văn Thắng, chuyên gia về bảo vệ thương hiệu phân tích: cơ chế quản lý mỹ phẩm hiện nay tạo điều kiện rất thoáng cho doanh nghiệp khi cấp số tiếp nhận phiếu công bố dựa trên sự tự kê khai và tự chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, công tác hậu kiểm sau thông quan lại gặp khó khăn do lực lượng mỏng và chi phí lấy mẫu kiểm nghiệm cao. Khi cơ quan chức năng phát hiện ra lô hàng sai lệch công thức, thì phần lớn sản phẩm đã được tiêu thụ hết ra thị trường, doanh nghiệp đã thu lợi xong.

Đi liền với đó, khung xử phạt vi phạm hành chính hiện hành chưa đủ sức răn đe. Mức phạt tiền cho hành vi kinh doanh mỹ phẩm có công thức không đúng với hồ sơ công bố chỉ dao động từ 30 - 50 triệu đồng. Số tiền này quá nhỏ bé so với khoản lợi nhuận hàng trăm triệu hoặc hàng tỷ đồng thu được từ một lô hàng gia công bán chạy, khiến nhiều đơn vị sẵn sàng "chấp nhận rủi ro nộp phạt để kiếm lời".

Để lành mạnh hóa thị trường mỹ phẩm Việt Nam, các chuyên gia cho rằng cần áp dụng hình phạt bổ sung là tịch thu toàn bộ doanh thu bất hợp pháp có được từ lô hàng vi phạm, hoặc áp dụng mức phạt tiền tính theo phần trăm tổng doanh thu thay vì một con số tuyệt đối cố định.

Bà Nguyễn Thị Thu Liên đề xuất, việc ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, cấm đưa các logo chứng nhận quốc tế ra mặt trước bao bì nếu bản thân sản phẩm cuối cùng chưa được cấp chứng nhận toàn phần. Các thành phần nguyên liệu đạt chuẩn chỉ được ghi rõ ở bảng kê chi tiết mặt sau để người tiêu dùng biết và có lựa chọn phù hợp.

Thị trường mỹ phẩm chỉ có thể phát triển bền vững khi tính minh bạch được tôn trọng. Việc xử lý nghiêm các lô hàng lệch công thức và chấn chỉnh hành vi quảng cáo nhập nhằng là bước đi cấp thiết để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Tùng Lâm