Từ một cú quét QR đến một khoản vay trực tuyến, tài chính số tại Việt Nam đang đi thẳng vào đời sống, nhanh hơn và tiện hơn. Nhưng phía sau vài thao tác trên điện thoại là dữ liệu, thuật toán và những rủi ro mới về lộ lọt thông tin, gian lận, tấn công mạng và tranh chấp. Khi giao dịch tăng tốc, yêu cầu bảo vệ người dùng cũng phải chạy trước rủi ro.

Dòng tiền chạy nhanh, rủi ro cũng tăng

Tốc độ này được phản ánh rõ qua mức độ phổ cập dịch vụ tài chính số. Theo LS. Phạm Thị Thanh Huyền - Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Campuchia, IFC/WBG, tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng tại Việt Nam đã đạt 87%. Đáng chú ý, số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021 - 2025.

Những con số này cho thấy tài chính số đã đi sâu vào đời sống, với xu hướng giảm giao dịch trực tiếp, giấy tờ và tiền mặt. LS. Huyền cho biết tại các thị trường phát triển, khoảng 95% dịch vụ tài chính đã được thực hiện qua kênh điện tử. Điều này đặt ra yêu cầu Việt Nam phải kiểm soát rủi ro song song với thúc đẩy đổi mới.

Trong quá trình đó, dữ liệu đang trở thành mắt xích quan trọng, ngày càng trực tiếp tham gia vào các quyết định tài chính. Từ đánh giá doanh nghiệp (DN) vay vốn, tài trợ chuỗi cung ứng đến kết nối vốn trên sàn thương mại điện tử, dữ liệu đang mở thêm cơ hội tiếp cận vốn cho những doanh nghiệp khó tiếp cận tín dụng truyền thống.     

Nhưng khi dữ liệu trở thành đầu vào của quyết định cấp vốn, câu hỏi về trách nhiệm cũng trở nên cấp thiết. Dữ liệu sai thì ai chịu trách nhiệm? Một thuật toán đánh giá nhầm khách hàng thì bên nào phải giải trình? Khi hệ thống bị tấn công, thiệt hại được phân bổ thế nào?

Bà Huyền lưu ý một trong những khoảng trống hiện nay là các quy định liên quan tài chính số còn nằm rải rác ở nhiều văn bản. Điều này gây khó khăn trong diễn giải và áp dụng thống nhất. Khung pháp lý về ngân hàng mở, chia sẻ dữ liệu qua API, AI trong tài chính và tài sản số cũng cần tiếp tục hoàn thiện.

Thách thức không chỉ nằm ở việc thiếu quy định. Một giao dịch số có thể đồng thời liên quan ngân hàng, FinTech, thương mại điện tử, dữ liệu và an ninh mạng. Nếu cơ chế phối hợp giữa các cơ quan không đủ nhanh, việc xử lý rủi ro có thể chậm hơn tốc độ lan truyền của một sự cố trên môi trường số.

PGs.Ts. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) - nhấn mạnh môi trường số đang đặt ra yêu cầu mới với pháp luật tài chính. Pháp luật cần tạo thuận lợi cho huy động vốn, theo kịp các giao dịch mới và bảo đảm quyền lợi các bên khi tranh chấp phát sinh. 

Theo ông Nghĩa, hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp là yêu cầu quan trọng để củng cố niềm tin của DN. Thị trường tài chính hiện đại không chỉ cần giao dịch nhanh mà còn phải có cơ chế xử lý rõ ràng khi rủi ro phát sinh.

Yêu cầu này càng rõ trong các giao dịch dựa trên nền tảng số, khi tính pháp lý và chất lượng dữ liệu quyết định khả năng bảo vệ các bên. LS. Hoàng Thị Ngọc Diệp - luật sư thành viên Dilinh Legal - cho rằng các giao dịch cho vay trực tuyến, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng cần được kiểm soát chặt về pháp lý. Theo bà, chất lượng dữ liệu và an toàn công nghệ cũng phải được bảo đảm ngay từ đầu.

Xác thực và lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch cũng rất quan trọng. Đây có thể là cơ sở xác định quyền, nghĩa vụ của các bên khi xảy ra tranh chấp. Trong tài chính số, chứng cứ phải được thiết kế ngay từ lúc giao dịch bắt đầu.

Pháp lý rõ hơn, người dùng an toàn hơn

Bài toán lớn với Việt Nam là quản lý các mô hình tài chính mới mà không bóp nghẹt đổi mới sáng tạo. Nếu quy định chỉ được xây dựng theo từng sản phẩm hoặc từng loại hình tổ chức, công nghệ mới có thể xuất hiện nhanh hơn khả năng cập nhật của pháp luật.

LS. Phạm Thị Thanh Huyền chỉ rõ Việt Nam cần chuyển mạnh sang cách tiếp cận quản lý theo rủi ro. Trọng tâm không nên chỉ là sản phẩm mang tên gì hay DN thuộc loại hình nào, mà phải xem xét mức độ rủi ro đối với hệ thống, dữ liệu, người dùng và phòng chống rửa tiền.

Quản lý theo rủi ro giúp Việt Nam linh hoạt hơn trong kiểm soát các mô hình tài chính mới, thay vì “đóng khung” từng sản phẩm. Cùng với hoàn thiện Sandbox, nên đồng bộ khung pháp lý về ngân hàng mở, chia sẻ dữ liệu, định danh số và an ninh mạng, đồng thời nâng cấp giám sát bằng công nghệ. Với DN, xác thực, lưu trữ dữ liệu, phân quyền và bảo mật phải được thiết kế ngay từ đầu để bảo vệ khách hàng và hạn chế tranh chấp.

Từ thực tế này, LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên - luật sư điều hành LNT & Partners, trọng tài viên VIAC, Phó Giám đốc VMC - cho rằng giao dịch tài chính số đang kéo theo những dạng tranh chấp mới. Khi công nghệ tham gia sâu vào giao dịch và quản lý tài sản, việc xác định quyền, trách nhiệm và giá trị chứng minh của dữ liệu trở nên phức tạp hơn.

Vì vậy, cơ chế giải quyết tranh chấp cần được tính ngay từ khi thiết kế giao dịch. Có như thế thì DN sẽ xác định rõ dữ liệu nào được công nhận, ai chịu trách nhiệm và tranh chấp sẽ được xử lý ở đâu khi sự cố xảy ra.

Rủi ro cũng không chỉ đến từ tranh chấp thương mại. Ts. Nguyễn Thanh Phong, chuyên gia về FinTech-Crypto, cảnh báo người dân tiếp xúc với công nghệ tài chính nhiều hơn cũng đối mặt nhiều hơn với nguy cơ tấn công mạng.

Người dùng có thể mất quyền truy cập tài khoản hoặc tiền khi hệ thống bảo mật gặp sự cố. Do đó, bảo vệ người dùng không thể chỉ dừng ở minh bạch thông tin mà phải nâng cao nhận thức về gian lận và quyền khiếu nại. Đồng thời, cần có cơ chế bồi thường rõ ràng và phân định trách nhiệm giữa ngân hàng, FinTech, nền tảng công nghệ và bên cung cấp dữ liệu.

Như chia sẻ từ LS. Phạm Thị Thanh Huyền, nguyên tắc chính sách cần hướng tới là “mở cho đổi mới, chặt với rủi ro, rõ về trách nhiệm”. Đây cũng là cách để cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ người tiêu dùng.

Tài chính số càng đi sâu vào đời sống, Việt Nam càng phải nhận diện rủi ro sớm, thử nghiệm có kiểm soát và giám sát bằng dữ liệu. Quan trọng hơn, trách nhiệm phải được xác định ngay từ khi giao dịch được thiết kế. Mục tiêu không phải làm chậm đổi mới, mà tạo hành lang đủ rõ để công nghệ đi nhanh, người dùng an toàn và thị trường có điểm tựa pháp lý khi rủi ro xảy ra.

                                                                                 Thế Vinh