Bà Thạch Lê Anh, Chủ nhiệm đề án Việt Nam Silicon Valley, cho rằng nếu chúng ta đã xác định rằng startup là công cụ để tạo bước nhảy đột phá cho nền kinh tế cũng như có tiềm năng tạo ra siêu lợi nhuận cho nhà đầu tư, vậy tại sao startup lại gặp khó khăn khi gọi vốn. Câu trả lời là do các nhà đầu tư chủ yếu nhắm tới đích ngắm là bất động sản, tài chính, tài nguyên hơn là startup.

Không ai muốn làm “chuột bạch”

Việc huy động vốn từ các quỹ đầu tư đang là vấn đề nan giải cho startup Việt. Hiện tại, thị trường đã ghi nhận sự tham gia của một số quỹ đầu tư vào các startup tại Việt Nam như Cyber Agent (Nhật Bản), Golden Gate Venture (Singapore), IDG, 500 startup (Mỹ)…

Nguồn vốn đầu tư cho startup của các Quỹ kể trên là tương đối lớn nhưng startup Việt Nam lại không đủ khả năng đáp ứng được các tiêu chí lựa chọn đầu tư của các quỹ này. Nhìn lại thị trường đầu tư mạo hiểm những năm gần đây cho thấy các thương vụ đầu tư mạo hiểm không có xu hướng tăng, thậm chí giảm nhưng số lượng vốn đầu tư bình quân trên từng thương vụ lại gia tăng đáng kể.

Các khoản từ vài trăm nghìn USD cho tới hàng triệu USD có nhiều nhưng khoản đầu tư nhỏ ban đầu (vốn mồi) thì rất ít. Đây là nguồn vốn tuy nhỏ nhưng lại rất quan trọng do mang yếu tố kickoff – có tính chất khởi động, thúc đẩy ban đầu cho các startup có khả năng hoàn thiện sản phẩm, kiểm tra phản ứng của thị trường và thử nghiệm các chiến lược, mô hình kinh doanh khác nhau.

Quay trở lại với câu hỏi tại sao hầu hết các kết quả khảo sát trên thị trường đều chỉ ra rằng vấn đề lớn nhất Startup gặp phải là gọi vốn, bà Anh đánh giá, nguyên nhân là do đây là giai đoạn rủi ro nhất trong đầu tư về khởi nghiệp, các startup vẫn đang trong giai đoạn phát triển ý tưởng và hoàn thiện sản phẩm mẫu, chưa thử nghiệm được trên thị trường.

“Startup ở giai đoạn này không có khả năng huy động vốn ở các kênh khác do không có tài sản đảm bảo. Bên cạnh đó, hành lang pháp lý bảo vệ nhà đầu tư mạo hiểm chưa có trong khi đầu tư mạo hiểm rủi ro lớn sẽ dễ khiến các nhà đầu tư chùn bước trong quyết định đầu tư vào Việt Nam”, bà Anh nói.

Tiếp đó, theo bà Anh, hiện có đối tượng nhà đầu tư khác phổ biến ở một số nước nhưng chưa thực sự phát triển ở Việt Nam: Nhà đầu tư thiên thần và Quỹ đầu tư Accelerator (vốn mồi).

Hai đối tượng này chưa phổ biến ở Việt Nam là vì nhà đầu tư ở Việt Nam vẫn chưa nhìn nhận đầu tư startup là một mô hình đầu tư có thể tạo ra lợi nhuận, do đa số chưa biết đến mô hình này, hãn hữu có người biết nhưng vẫn chưa hiểu mô hình này sẽ tạo ra lợi nhuận như thế nào khi rủi ro lớn như vậy, và về cơ bản, không ai muốn trở thành người thử nghiệm đầu tiên.

Đồng thời, các quỹ có quy mô lớn thường không muốn tham gia các vòng đầu tiên vì rủi ro cao mà số tiền đầu tư nhỏ sẽ khiến quỹ bị chia quá nhỏ và không đủ người quản lý. Ngoài ra, các quỹ đầu tư vốn mồi ngoại trừ lợi nhuận khi bán cổ phần (thường phải 7-10 năm sau khi đầu tư) thì số tiền quản lý quỹ là rất bé và thường không đủ để tạo quy mô xây dựng đội ngũ quản lý quỹ.

Việt Nam đang thiếu nhà đầu tư ở giai đoạn vốn mồi, các khoản đầu tư từ 10.000 đến 500.000 USD, trong khi gần như toàn bộ startup ở Việt Nam đều nằm ở giai đoạn này.

“Chảy máu” doanh nghiệp

Nhìn chung, hiện trạng của Việt Nam đang thiếu nhà đầu tư ở giai đoạn vốn mồi, các khoản đầu tư từ 10.000 đến 500.000 USD, trong khi gần như toàn bộ startup ở Việt Nam đều nằm ở giai đoạn này.

Môi trường kinh doanh cũng vẫn đang tiếp tục là trở ngại lớn với khởi nghiệp ở Việt Nam, Ts. Lương Minh Huân, Viện Phát triển doanh nghiệp – Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết chỉ số lo sợ thất bại khi kinh doanh của người Việt Nam vẫn còn ở mức cao, xếp thứ 8 trên tổng số 60 nước trong năm 2015.

Nghiên cứu Chỉ số khởi nghiệp (GEM) các năm đã chỉ ra rằng ở các quốc gia càng phát triển, người dân càng cẩn thận hơn khi tham gia vào kinh doanh, chính vì vậy, sự lo sợ thất bại gây cản trở nhiều hơn ở các nước này.

Tuy nhiên, với một quốc gia đang phát triển ở giai đoạn đầu, tỷ lệ lo sợ thất bại khi kinh doanh của người Việt Nam năm 2015 dù đã giảm nhưng vẫn ở mức cao so với các quốc gia cùng trình độ phát triển và cao hơn mức trung bình của các nước phát triển ở giai đoạn III.

“Lo sợ thất bại chính là một trong những rào cản quan trọng khiến nhiều người chưa bắt tay vào khởi sự kinh doanh dù đã nhận thấy có cơ hội kinh doanh. Để có thể giúp người dân vượt qua rào cản này, ngoài việc cải thiện môi trường kinh doanh, Việt Nam cần phải có các giải pháp để nâng cao khả năng kinh doanh cho người dân”, Ts. Huân đề xuất.

Kết quả nghiên cứu GEM 2015 toàn cầu cũng cho thấy tỷ lệ người có ý định khởi sự kinh doanh ở Việt Nam năm 2015 là 22,3%, xếp thứ 23/60, cao hơn so với mức 18,2% của năm 2014 và gần bằng mức 24,1% của năm 2013. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn kém xa so với mức trung bình của các nước cùng trình độ phát triển với Việt Nam, các nước phát triển dựa trên nguồn lực (36,5%). Đặc biệt, theo dự báo, tỷ lệ người có ý định khởi sự kinh doanh ở Việt Nam trong ba năm tới vẫn ở mức thấp và cần phải có các chính sách khuyến khích khởi nghiệp, nhất là thông qua việc đào tạo nâng cao năng lực, trang bị kiến thức khởi sự kinh doanh cho người trưởng thành ở Việt Nam.

Nếu so sánh với các nước ASEAN, trong số 12 chỉ số của hệ sinh thái khởi nghiệp, không có chỉ số nào của Việt Nam được đánh giá tốt hơn 4 nước là Philippines, Indonesia, Thái Lan và Malaysia.

Trong khi đó, có tới 8 chỉ số của Việt Nam kém hơn tất cả bốn nước ASEAN, đó là: Tài chính cho kinh doanh,Chương trình hỗ trợ Chính phủ, Giáo dục về kinh doanh ở bậc phổ thông, Giáo dục về kinh doanh sau phổ thông, Chuyển giao công nghệ, Dịch vụ hỗ trợ kinh doanh, Năng động của thị trường nội địa, Văn hóa và chuẩn mực xã hội.

Rõ ràng, “đây là những vấn đề mà Việt Nam cần phải có những giải pháp cải thiện để thúc đẩy các hoạt động khởi sự và kinh doanh, theo kịp với sự phát triển của các nước ASEAN, nhất là khi cộng đồng kinh tế ASEAN đã được thành lập.

“Nếu không có những biện pháp cải thiện kịp thời hệ sinh thái khởi nghiệp, sẽ dẫn tới tình trạng các nhà đầu tư và các nhà khởi nghiệp sẽ lựa chọn các quốc gia như Malaysia hay Singapore, nơi có hệ sinh thái khởi nghiệp tốt hơn, để tiến hành các hoạt động khởi nghiệp, thay vì có thể làm ở Việt Nam”, Ts. Huân cảnh báo.

Lê Thúy