Trong canh tác và kinh doanh truyền thống, nhiều HTX thường chỉ tập trung vào năng suất và sản lượng mà xem nhẹ các thủ tục pháp lý đi kèm. Tuy nhiên, khi bước vào "sân chơi" thị trường với những đòi hỏi ngày càng khắt khe của người tiêu dùng, khâu sản xuất và kinh doanh không thể tách rời yếu tố sở hữu trí tuệ.

Áp lực định danh trên không gian mạng

Hiện nay, phần lớn các sản phẩm OCOP đạt hạng 4 đến 5 sao trên toàn quốc đã được bảo hộ dưới các hình thức sở hữu trí tuệ khác nhau.

Một ví dụ điển hình cho sự thành công của chiến lược này là ngành trà Thái Nguyên. Đây là một trong số ít nông sản của Việt Nam được Liên minh châu Âu bảo hộ chỉ dẫn địa lý theo Hiệp định EVFTA với tên gọi Tân Cương. Song song đó, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp các nhãn hiệu tập thể cho các sản phẩm trà của tỉnh, trong đó nhãn hiệu Trà Thái Nguyên được bảo hộ tại 6 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Tại vùng trà Tân Cương, các đơn vị điển hình như HTX Chè Hảo Đạt hay HTX Hương Vân Trà đã sớm xem sở hữu trí tuệ là công cụ cốt lõi để gia nhập chuỗi giá trị. Việc thực hiện nghiêm túc quy chế quản lý chỉ dẫn địa lý gắn liền với quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm từ khâu chăm sóc vùng trồng đến xưởng chế biến đã giúp giá trị kinh tế của sản phẩm trà tăng từ 2-3 lần so với trước khi được bảo hộ. Điều này khẳng định tài sản trí tuệ chính là chiếc phao bảo hộ hữu hiệu cho chất lượng nông sản.

Không dừng ở cách tiêu thụ, kinh doanh truyền thống, hiện nay, sự bùng nổ của thương mại điện tử và các phiên livestream đã và đang mở ra cơ hội co các HTX trong bán hàng, tiếp cận người tiêu dùng bằng việc cắt giảm đáng kể các khâu trung gian.

Thế nhưng, không gian mạng cũng là nơi chứng kiến sự cạnh tranh khốc liệt và đầy rủi ro pháp lý. Sân chơi trực tuyến giờ đây đã bước vào giai đoạn yêu cầu sự bài bản, minh bạch.

Theo báo cáo từ các ngành chức năng, chỉ riêng trong năm 2025, cơ quan quản lý đã gỡ bỏ hơn 47.000 thông tin và sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử do liên quan đến hàng giả, hàng nhái, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Đi cùng với đó, khoảng 17.000 gian hàng ảo, gian hàng kém chất lượng cũng đã bị xử lý nghiêm và khóa vĩnh viễn.

Điều này cho thấy, pháp luật về sở hữu trí tuệ trên không gian mạng ngày càng thắt chặt. Bà Hoàng Thị Tân, Giám đốc HTX Tâm Trà Thái (Thái Nguyên), cho biết, việc bán hàng trên không gian mạng giờ đây không còn đơn thuần là đăng sản phẩm, chốt đơn và giao hàng. Nền tảng số đòi hỏi các HTX phải đảm bảo nguồn gốc sản phẩm rõ ràng, có đầy đủ hóa đơn chứng từ, giấy công bố sản phẩm và không được phép mô tả quá công dụng hay gây hiểu nhầm cho khách hàng.

Thực tế thời gian qua đã ghi nhận không ít câu chuyện về nông sản, hàng hoá của các HTX bị làm giả, làm nhái thương hiệu.

Câu chuyện của sản phẩm miến dong Tài Hoan của HTX Tài Hoan tại Thái Nguyên là một ví dụ. Là nông sản đạt OCOP 5 sao nổi tiếng và đã xuất khẩu sang thị trường châu Âu, nhưng các thành viên HTX cũng phải đau đầu vì trên không gian mạng, sản phẩm bị các đối tượng bất chính sao chép bao bì, làm giả nhãn hiệu, website rồi đưa lên các sàn thương mại điện tử với giá thấp hơn nhằm trục lợi.

Do đó, trong suốt thời gian qua, HTX đã phải nỗ lực đấu tranh bằng việc đưa ra các cảnh báo, chứng minh bằng các giấy tờ chứng nhận, đảm bảo chất lượng… để bảo vệ uy tín sản phẩm trước làn sóng hàng giả bủa vây người tiêu dùng mạng.

Một vấn đề khác là tình trạng lạm dụng chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu tập thể trên các trang mạng, sàn online, phiên livestream nông sản.

Tại Sơn La, thương hiệu xoài Yên Châu đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý từ lâu và là niềm tự hào của HTX nông nghiệp Xuân Tiến.

Thế nhưng, theo các thành viên HTX, vào mùa thu hoạch, trên các nền tảng mạng xã hội xuất hiện hàng loạt tổng kho trực tuyến, các cá nhân bán "xoài Yên Châu chính hiệu" để livestream bán các loại xoài trôi nổi, không rõ nguồn gốc với giá siêu rẻ.

Việc này không chỉ khiến HTX mất đi một phần khách hàng mà còn kéo giảm uy tín, niềm tin của người tiêu dùng đối với thương hiệu mà HTX đang góp phần xây dựng.

Định hình thương hiệu số

Theo các chuyên gia, kinh tế số phát triển đòi hỏi các HTX phải thay đổi tư duy để tiếp cận. Việc bán hàng trên không gian mạng hiện nay không chỉ đơn thuần là đưa logo hay nhãn hiệu từ bao bì lên màn hình máy tính, mà là cách thức HTX định vị, tương tác và kể câu chuyện sản phẩm của mình trên môi trường Internet.

Thương hiệu của HTX trên không gian mạng được cấu thành từ hệ thống nhận diện số bao gồm website, gian hàng chuẩn hóa, cùng hệ thống dữ liệu số hóa như mã QR truy xuất nguồn gốc và những cách truyền thông mang bản sắc địa phương.

Khi tài sản trí tuệ của HTX như nhãn hiệu tập thể, bằng sáng chế, chỉ dẫn địa lý… được tích hợp vào thương hiệu số, sẽ tạo ra một hàng rào bảo vệ đa lớp cho sản phẩm.

Minh chứng sống động cho điều này là câu chuyện của HTX Yến Dương (Thái Nguyên). Nhận thức rõ nông sản vùng cao nếu chỉ bán ở chợ truyền thống sẽ mãi lép vế, những người đứng đầu HTX đã chủ động chuẩn hóa quy trình, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu cho các sản phẩm đặc sản địa phương như bí xanh thơm và gạo nếp tài.

Đồng thời, HTX tập trung đầu tư mạnh mẽ vào thương hiệu số khi tất cả sản phẩm đều có mã truy xuất nguồn gốc rõ ràng, thể hiện chi tiết từ vùng nguyên liệu, ngày thu hoạch đến hạn sử dụng.

Đến nay, hơn 90% doanh thu của HTX Yến Dương đến từ các nền tảng số và mạng xã hội. Việc gắn kết chặt chẽ giữa chất lượng thực tế được pháp luật bảo hộ với năng lực tiếp thị số đã giúp một HTX vùng cao không chỉ đứng vững trước sóng gió thị trường mà còn trở thành một hạt nhân kinh tế số tiêu biểu của ngành nông nghiệp.

Tăng khả năng sinh lời

Dưới góc nhìn kinh tế, các chuyên gia nông nghiệp phân tích: nông sản Việt thường gặp điểm yếu cố hữu là dễ bị mất tên, thương hiệu khi ra thị trường quốc tế vì tiêu thụ qua nhiều tầng lớp trung gian và chủ yếu là xuất thô, dẫn tới những đơn vị nhập khẩu nông sản của HTX về chế biến, đầu tư bao bì sẽ xây dựng thương hiệu theo cách riêng của họ.

Ngoài ra, trong thời đại công nghệ số phát triển, hàng hoá của HTX thường bị cạnh tranh không lành mạnh trên chợ mạng. Việc chuẩn hóa chất lượng, định danh pháp lý bằng tài sản trí tuệ và tiếp cận hiện đại qua thương mại điện tử chính là mô hình kiềng ba chân vững chắc nhất để các HTX mở rộng đầu ra một cách hiệu quả.

Ông Nguyễn Đình Tuấn, Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, cho biết Luật HTX năm 2023 và các văn bản hướng dẫn thực thi hiện hành đã thể chế hóa rất rõ các chính sách hỗ trợ khu vực kinh tế tập thể về chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ và phát triển tài sản trí tuệ.

Vấn đề cốt lõi hiện nay nằm ở khâu thực thi và năng lực nhận thức từ chính các giám đốc, thành viên HTX. Các đơn vị cần phải chủ động chuyển đổi từ tư duy giải cứu nông sản mang tính tạm thời sang tư duy kinh doanh nông sản bền vững dựa trên nền tảng tài sản trí tuệ và công nghệ số để tăng khả năng sinh lời. Đó cũng chính là chìa khóa mở ra không gian phát triển mới, đưa nông sản, đặc sản Việt Nam vươn xa bền vững trên cả thị trường truyền thống lẫn không gian số toàn cầu.

Tùng Lâm