Việt Nam đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng nông, lâm sản toàn cầu. Nhóm hàng nông, lâm, thủy sản tiếp tục là trụ cột xuất khẩu quan trọng của nền kinh tế với kim ngạch năm 2025 đạt kỷ lục 62,5 tỷ USD. Những mặt hàng chiến lược như gỗ, cà phê hay cao su từ lâu đã trở thành nguồn cung đáng kể trên thị trường quốc tế.

"Bắt bệnh" vị thế

Tuy nhiên, vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu vẫn chưa tương xứng với quy mô cung ứng. Chúng ta là nhà sản xuất khổng lồ nhưng lại thiếu tiếng nói trong việc định hình thị trường và luật chơi. Phần lớn giá trị gia tăng cao nhất - từ công nghệ, thương hiệu, tiêu chuẩn, dữ liệu, tài chính cho đến quyền quyết định giá -vẫn nằm ngoài biên giới Việt Nam. Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam vẫn chủ yếu đóng vai trò người tuân thủ thay vì người thiết lập luật chơi.

Câu hỏi chiến lược đặt ra là: Tại sao một quốc gia cung ứng hàng đầu lại chưa có vị thế tương xứng trong việc định hình tương lai của thị trường mình đang nắm giữ?

Tại tọa đàm "Chuyển đổi từ tuân thủ sang dẫn dắt chuỗi giá trị hàng hóa nông lâm nghiệp toàn cầu: Thực trạng và cơ hội của Việt Nam trong tương lai", tổ chức ngày 22/9, các ý kiến đã chỉ ra rằng lỗ hổng này nằm ở sự thiếu hụt liên kết sinh thái và dữ liệu minh bạch.

Dù Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê Robusta lớn nhất thế giới, nhưng trên bản đồ thương hiệu toàn cầu, người tiêu dùng vẫn nhắc nhiều hơn đến Brazil. Theo ông Thái Như Hiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Chủ tịch Công ty Cà phê Vĩnh Hiệp, nguyên nhân do ngành cà phê chưa tạo dựng được hệ sinh thái liên kết chặt chẽ, các doanh nghiệp trong cùng ngành hàng vẫn làm việc một cách rời rạc. Trong khi đó, khoảng 95% doanh nghiệp trong ngành có quy mô nhỏ và siêu nhỏ; còn ở nhóm doanh nghiệp lớn, khối FDI lại chiếm tới 70%.

Sự rời rạc này khiến toàn ngành thiếu khả năng xây dựng các bộ tiêu chuẩn dùng chung, bỏ trống dữ liệu vùng trồng minh bạch và dễ tổn thương trước các biến động chính sách toàn cầu. "Một doanh nghiệp đơn lẻ không thể tự xây dựng tiêu chuẩn hay hệ sinh thái cho cả một ngành hàng nếu thiếu sự tích hợp sinh thái", ông Thái Như Hiệp nhấn mạnh.

Bên cạnh đó là sự rụt rè trong việc nắm bắt thông tin thị trường. Đối với ngành gỗ, Việt Nam hiện là quốc gia xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ lớn nhất Đông Nam Á, chiếm trên 40% tổng kim ngạch xuất khẩu gỗ của khối ASEAN. Tuy nhiên, ông Nguyễn Đắc Khanh (AKA Furniture), Chủ tịch Hiệp hội Gỗ Đông Nam Á, cho rằng dù hơn 50% kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam tập trung vào thị trường Mỹ, các doanh nghiệp lại có rất ít đầu mối trực tiếp tại đây để tìm hiểu pháp luật và thị hiếu tiêu dùng.

Ngoài ra, việc chậm nâng cấp tiêu chuẩn và đa dạng hóa sản phẩm cũng khiến nhiều ngành hàng hạn chế năng lực cạnh tranh. Báo cáo thống kê 6 tháng đầu năm 2026 ghi nhận xuất khẩu cao su của Việt Nam đạt khoảng 720.000 tấn với trị giá gần 1,15 tỷ USD, tăng về sản lượng nhưng đơn giá xuất khẩu trung bình chịu nhiều áp lực biến động.

Ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam (VRA), chia sẻ rằng dù sản lượng mủ cao su Việt Nam đứng thứ 4 thế giới, sản phẩm chế biến sâu còn rất hạn chế. Lốp xe chiếm tới 69% sản lượng chế biến và toàn ngành mới chỉ phát triển khoảng 15 chủng loại sản phẩm. Việc thiếu bộ khung tiêu chuẩn quốc gia tiệm cận quốc tế khiến ngành cao su bị động trong dự báo chính sách và giá cả, khiến mủ cao su xuất khẩu chủ yếu chảy qua thị trường Trung Quốc thay vì đi trực tiếp vào các thị trường cao cấp như Hàn Quốc hay Mỹ.

Chủ động kiến tạo luật chơi

Nhìn ra thế giới, việc chuyển từ vị thế bán nguyên liệu thô sang dẫn dắt thị trường không phải là giấc mơ xa vời nếu có chiến lược đúng đắn. Thụy Sỹ là bài học điển hình khi hoàn toàn không trồng cây cà phê nào, nhưng nhờ kiểm soát công nghệ chế biến sâu và chú trọng thương hiệu, họ chi phối tới 70% lượng cà phê hòa tan trên thị trường toàn cầu.

Tương tự, Malaysia và Indonesia từng đối mặt với các cáo buộc phá rừng khi xuất khẩu dầu cọ thô. Hai quốc gia này đã chủ động thiết lập hệ thống chứng nhận bền vững riêng (RSPO/MSPO) và đầu tư mạnh vào công nghệ chế biến, buộc các tập đoàn hóa mỹ phẩm toàn cầu của Mỹ và Châu Âu phải tuân thủ bộ tiêu chuẩn do họ đề ra nếu muốn mua nguyên liệu. Trong khi đó, Thái Lan từ chỗ chấp nhận các quy định quốc tế đã chuyển sang tự xây dựng tiêu chuẩn riêng, làm chủ công nghệ sản xuất giống và chế biến, đồng thời đứng ra thành lập liên minh sản xuất nhằm điều tiết nguồn cung và làm chủ mặt bằng giá.

Chuyên gia Tô Xuân Phúc (Tổ chức Forest Trends) nhấn mạnh Việt Nam đã tham gia nhiều thể chế cấp vùng và toàn cầu liên quan đến các ngành hàng, nhưng hiệu quả đóng góp để thay đổi luật chơi vẫn khiêm tốn. Trong khi đó, một mình doanh nghiệp riêng lẻ không thể tự xây dựng thương hiệu quốc gia hay đi ra thế giới hiệu quả nếu thiếu vai trò kiến tạo và đồng hành của Nhà nước.

Để giải quyết tận gốc bài toán vị thế, Việt Nam cần bước vào lộ trình hành động thực chất, thay vì đưa ra các kiến nghị chung chung. Như ông Nguyễn Đắc Khanh lưu ý, không nên đặt mục tiêu quá lớn mà phải đi theo từng bước cụ thể, có số liệu rõ ràng, cân đo đếm được về số lượng nghiên cứu và tính ứng dụng thực tế. Ngay cả việc hỗ trợ nguồn vốn cũng phải xác định rõ cơ chế hỗ trợ ở đâu và như thế nào.

Ông Thái Như Hiệp cho biết, khoản phí hàng năm Việt Nam đóng cho các tổ chức quốc tế liên quan đến ngành hàng cà phê, ca cao không chỉ nhằm tham gia thị trường đơn thuần, mà để cùng các nước tìm giải pháp cho người nông dân trước các thách thức lạm phát hay biến đổi khí hậu. Do đó, nguồn dữ liệu này cần được khai thác tối đa để phục vụ cho sự phát triển của ngành hàng.

Một giải pháp cấp bách là số hóa toàn diện dữ liệu từ mã số vùng trồng, quy trình canh tác đến công đoạn chế biến và mức độ phát thải carbon. Dữ liệu chính là "chứng minh thư" để nông, lâm sản Việt Nam vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe, giúp các hiệp hội và doanh nghiệp chủ động dự báo thị trường, tránh bị động chạy theo chính sách của các nước nhập khẩu.

Đặc biệt, Nhà nước và các Hiệp hội cần thúc đẩy xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Trong đó, chú trọng bài toán áp dụng công nghệ vào các khâu trong chuỗi giá trị. Đơn cử đối với ngành gỗ, ông Nguyễn Đắc Khanh cho rằng cần chú trọng đến khâu thiết kế thì mới xây dựng được thương hiệu cho gỗ Việt Nam. Muốn làm được điều này, doanh nghiệp không thể dừng lại ở tư duy sản xuất của người thợ mộc đơn thuần, mà phải dùng công nghệ trong sản xuất và kinh doanh để gia tăng sức cạnh tranh. Chỉ khi nắm bắt công nghệ, doanh nghiệp mới thấu hiểu thị trường và biết khách hàng thực sự cần gì.

Thực chất tại Việt Nam, việc ứng dụng công nghệ để nâng cao chất lượng ngành hàng đã bắt đầu thu được "trái ngọt". Ngay như trong ngành lúa gạo, từ vị thế bán gạo thô giá rẻ và cạnh tranh bằng giá thấp, ngành hàng này đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để nghiên cứu giống lúa chất lượng cao, đăng ký thương hiệu quốc tế và định vị dòng gạo cao cấp. Điều này đã giúp tái lập tiêu chuẩn chất lượng gạo thơm trên bản đồ thế giới, mang lại biên lợi nhuận cao hơn cho toàn bộ các mắt xích tham gia vào chuỗi sản xuất và xuất khẩu.

Tùng Lâm