Nhắc đến Yên Thế (Bắc Ninh), người ta nghĩ ngay đến mô hình chăn nuôi dưới tán rừng với quy mô hàng triệu con mỗi năm.

Gian nan định danh thương hiệu

Năm 2009, Gà đồi Yên Thế chính thức trở thành một trong những sản phẩm chăn nuôi đầu tiên của Việt Nam được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ độc quyền nhãn hiệu. Đây được xem là bước ngoặt, mở ra tư duy làm kinh tế nông nghiệp kiểu mới cho vùng đất này.

Thế nhưng, từ chứng nhận đến việc hiện thực hóa quy trình bảo hộ trong thực tiễn là cả một quá trình. Giai đoạn đầu, khi bắt tay vào việc xây dựng và chuẩn hóa nhãn hiệu tập thể gắn liền với vai trò của HTX, những người tiên phong tại đây đã vấp phải không ít lực cản từ tư duy sản xuất manh mún.

Điểm nghẽn lớn nhất trong việc duy trì và đạt các chứng nhận bảo hộ chính là rào cản về tính đồng nhất của sản phẩm và hệ thống quản trị hồ sơ phức tạp.

Đặc thù của chăn nuôi hữu cơ hoặc theo tiêu chuẩn VietGAP đòi hỏi khắt khe từ nguồn giống, thức ăn cho đến việc kiểm soát dịch bệnh bằng các chế phẩm sinh học. Đối với các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ tại địa phương, việc chuyển đổi từ phương thức thả rông tự phát sang quy trình ghi chép nhật ký chăn nuôi, tuân thủ nghiêm ngặt thời gian cách ly thuốc thú y không phải là điều dễ dàng.

Nhiều hộ dân thời điểm đó cho rằng thủ tục hồ sơ quá rườm rà, quy trình chăn nuôi phức tạp. Việc kiểm toán độc lập, đánh giá chất lượng thịt, kiểm tra dư lượng kháng sinh định kỳ không chỉ làm tăng áp lực chi phí mà còn đòi hỏi sự kiên trì mà không phải nông dân nào cũng làm được.

Chưa kể, chi phí để xây dựng hệ thống nhãn mác, bao bì chuẩn quy chuẩn bảo hộ ban đầu rất tốn kém, trong khi đầu ra thời gian đầu chưa ổn định khiến bài toán kinh tế của HTX luôn đặt trong trạng thái căng thẳng.

Vượt qua những khó khăn ban đầu về mặt nhận thức, mô hình liên kết nhóm qua HTX dần chứng minh được vai trò của mình. Bằng cách đứng ra làm đầu mối tiếp nhận quy trình kỹ thuật, hỗ trợ vốn và cam kết bao tiêu sản phẩm, HTX Nông nghiệp xanh Yên Thế đã từng bước đưa các hộ chăn nuôi cá thể vào một  quy trình sản xuất chung, từng bước hình thành chuỗi giá trị có bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Trái ngọt từ chuẩn hóa chuỗi giá trị

Khi quy trình chăn nuôi được kiểm soát chặt chẽ, nhãn hiệu "Gà đồi Yên Thế" bắt đầu phát huy giá trị thương mại rõ nét. Là đơn vị được cấp quyền sử dụng nhãn hiệu chứng nhận, HTX Nông nghiệp xanh Yên Thế, đã từng bước hoàn thiện các quy định khắt khe, đưa sản phẩm có sức cạnh tranh trên thị trường.

Trong quy trình sản xuất, HTX đã bắt tay liên kết với hơn 100 hộ chăn nuôi vệ tinh, chuẩn hóa toàn bộ quy trình theo tiêu chuẩn VietGAP. Sự chủ động về nguyên liệu đầu vào này là bệ phóng vững chắc giúp mô hình kinh tế tập thể này duy trì ổn định sản lượng tiêu thụ gà sạch bình quân lên tới 172.500 con/năm.

Không dừng lại ở việc bán sản phẩm thô, HTX đã chủ động đầu tư chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị. Đến nay, đơn vị đã sở hữu 10 sản phẩm chế biến đạt chứng nhận OCOP (tiêu biểu như gà ủ muối, gà ủ xì dầu, khô gà...). Song song với việc nâng cao chất lượng, HTX cũng đầu tư cho việc bán hàng đa kênh.

Ở kênh phân phối truyền thống, HTX đã xây dựng thành công mạng lưới 15 đại lý phủ sóng rộng khắp tại 7 tỉnh, thành phố. Để bắt nhịp với xu hướng tiêu dùng hiện đại, 5 gian hàng số cũng đã được thiết lập và vận hành hiệu quả trên các nền tảng thương mại điện tử lớn, từ đó mở rộng đầu ra cho sản phẩm.

Để đảm bảo chất lượng, HTX còn đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện đại bao gồm khu sơ chế, phòng đóng gói vô trùng và hệ thống kho lạnh bảo quản chuyên dụng. Những điều này giúp giải quyết triệt để điểm nghẽn về vệ sinh an toàn thực phẩm mà các nhà phân phối và người tiêu dùng đặc biệt quan tâm.

Chính vì sự đầu tư đồng bộ này mà hàng hoá của HTX khi đưa ra thị trường đều có nguồn gốc minh bạch với logo nhãn hiệu độc quyền, tem truy xuất nguồn gốc QR code  với đầy đủ thông tin từ ngày nuôi, ngày giết mổ, hộ sản xuất…

Từ đây, sản phẩm của HTX đã đáp ứng được các tiêu chuẩn của các nhà siêu thị và kết nối trực tiếp đến tay người tiêu dùng. Ông Giáp Quý Cường, Giám đốc HTX, chia sẻ HTX luôn xác định quy trình sản xuất là gốc của thương hiệu. Việc niêm yết thông tin rõ ràng, minh bạch không chỉ là trách nhiệm pháp lý đối với sản phẩm đã được bảo hộ, mà còn là cách duy nhất để khẳng định uy tín và bảo vệ giá trị gia tăng của sản phẩm trước người tiêu dùng.

Đến nay, chỉ tính riêng việc đa dạng hóa sản phẩm giúp HTX giải được bài toán áp lực tiêu thụ sản phẩm tươi sống vốn có thời gian bảo quản ngắn, đồng thời nâng cao lợi nhuận từ 25- 30% so với bán gà sống nguyên con.

Gỡ nút thắt bảo hộ thực tế

Dù gặt hái được những thành công không thể phủ nhận, hành trình phát triển của Gà đồi Yên Thế của HTX vẫn đang phải đối mặt với khó khăn không nhỏ đó chính là hiện tượng vi phạm sở hữu trí tuệ và giả danh nhãn hiệu.

Hiện nay, từ các điểm bán hàng truyền thống đến kênh online, vẫn thấy không ít người rao bán "Gà đồi Yên Thế" với mức giá rẻ hơn. Hầu hết trong số đó là nguồn gà không rõ nguồn gốc xuất xứ, dán nhãn mác giả mạo để trục lợi dựa trên uy tín sẵn có của thương hiệu Yên Thế.

Ông Giáp Quý Cường, cho biết vẫn có những nơi, những đơn vị chăn nuôi gà chưa đảm bảo chất lượng nhưng dán nhãn mác là  “Gà đồi Yên Thế” gây khó cho HTX trong quá trình tiêu thụ.

Nghịch lý nằm ở chỗ, trong khi các thành viên HTX phải đầu tư hệ thống chuồng trại đạt tiêu chuẩn, tuân thủ các quy định về sản xuất, chế biến, tem nhãn  kéo theo các chi phí đầu tư không hề nhỏ thì hàng giả, hàng nhái lại tiếp cận người tiêu dùng thế mạnh giá rẻ.

Điều này không chỉ trực tiếp làm sụt giảm sản lượng tiêu thụ của sản phẩm đạt chất lượng mà còn làm mất niềm tin của người tiêu dùng đối với nhãn hiệu tập thể vốn đã mất gần hai thập kỷ để gầy dựng.

Để tháo gỡ nút thắt này, chuyên gia kinh tế nhận định đây không còn là câu chuyện riêng của một HTX hay một địa phương, mà nó là bài học chung cho chiến lược xây dựng thương hiệu nông sản quốc gia. Chỉ khi các cơ quan quản lý vào cuộc quyết liệt để dẹp nạn hàng giả, hàng kém chất lượng, kết hợp với tư duy chủ động chuyển đổi số, tối ưu chi phí của HTX, thì nông sản có bảo hộ mới thực sự sống khỏe và giữ vững được vị thế trên thị trường.

Tùng Lâm