Từ nuôi cá tầm, làm homestay đến chế biến nông sản, nhiều mô hình HTX đang giúp người dân có thêm thu nhập ngay tại quê nhà, giảm phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp và hạn chế tình trạng lao động phải rời quê tìm việc.

Giữ lao động ở lại vùng cao

Tại xã Tân Hợp (tỉnh Lào Cai), HTX Nông nghiệp và Du lịch Nà Hẩu đang kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch để mở rộng sinh kế cho người dân.

Thành lập năm 2019 với 13 thành viên, HTX phát triển hai hướng chính là nuôi cá tầm và du lịch. Sau 8 năm hoạt động, HTX đã liên kết các hộ đồng bào DTTS làm homestay, xây dựng chuỗi giá trị cá tầm, tạo việc làm thường xuyên cho các thành viên với thu nhập khoảng 7 triệu đồng/người/tháng. Hơn 20 phụ nữ dân tộc Mông cũng có việc làm  từ hoạt động của HTX.

Việc kết hợp sản xuất với du lịch giúp HTX khai thác tốt hơn lợi thế của địa phương. Cá tầm Nà Hẩu không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn gắn với hoạt động trải nghiệm, dịch vụ du lịch. Hiện, cá tầm Nà Hẩu được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao; điểm du lịch cộng đồng Bản Tát đạt OCOP 4 sao.

Mô hình này cho thấy, khi các hộ dân cùng tham gia HTX, cơ hội việc làm không chỉ nằm ở một khâu sản xuất. Từ nuôi trồng, chế biến đến lưu trú, ăn uống và cung cấp sản phẩm cho du khách, nhiều công việc được hình thành trong cùng một chuỗi.

Đây là hướng đi phù hợp với những địa bàn có đông đồng bào DTTS, nơi từng hộ dân còn hạn chế về vốn, kỹ thuật và khả năng tiếp cận thị trường, nhưng lại có lợi thế về đất đai, sản phẩm bản địa và văn hóa.

Không chỉ ở Tân Hợp, nhiều HTX phi nông nghiệp tại Lào Cai đang trực tiếp tạo việc làm và thu nhập cho người dân địa phương.

Là tỉnh miền núi biên giới, Lào Cai có hơn 66% dân số là đồng bào DTTS, phần lớn sinh sống ở khu vực nông thôn. Sinh kế chủ yếu dựa vào sản xuất nông, lâm nghiệp. Vào thời điểm nông nhàn, một bộ phận lao động thiếu việc làm, phải rời quê đến các thành phố, khu công nghiệp tìm việc. Trong bối cảnh đó, các HTX phi nông nghiệp đang mở thêm lựa chọn việc làm ngay tại địa phương.

Toàn tỉnh hiện có hơn 180 HTX phi nông nghiệp, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 4.500 lao động, với thu nhập bình quân 5,5-8 triệu đồng/người/tháng.

Tận dụng lợi thế bản địa, nhiều HTX đã phát triển các ngành nghề phù hợp với điều kiện của vùng cao. Các nghề chạm khắc bạc, dệt thổ cẩm, trồng dâu nuôi tằm, chế biến thảo dược... thu hút nhiều phụ nữ DTTS tham gia. 

Các cơ sở thêu, thổ cẩm, HTX du lịch cộng đồng cũng mở thêm việc làm, giúp người dân từng bước chuyển đổi nghề và nâng cao thu nhập.

Đáng chú ý, việc làm do HTX tạo ra không chỉ giúp người dân có thêm thu nhập trong thời gian nông nhàn. Khi có thêm nghề, người dân giảm phụ thuộc vào một vụ sản xuất và có thêm nguồn thu khi nông sản gặp khó khăn về giá cả, thiên tai hoặc dịch bệnh.

Từ ngôi nhà sàn đến sinh kế du lịch

HTX Du lịch Mường Lò là một ví dụ về cách người dân có thể biến những nguồn lực sẵn có thành sản phẩm du lịch.

Thành lập năm 2019, HTX thu hút 12 hộ làm homestay tại phường Trung Tâm và các xã, phường lân cận tham gia. Thông qua HTX, các hộ cùng hỗ trợ nhau đầu tư cơ sở vật chất, chia sẻ kinh nghiệm, nâng cao kỹ năng giao tiếp và kết nối với các doanh nghiệp du lịch.

Thay vì mỗi hộ tự tìm khách và tự xây dựng dịch vụ, các thành viên có thể liên kết để hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng có tính đồng bộ hơn.

Các hộ còn liên kết sản xuất, bán những sản phẩm mang đặc trưng địa phương như áo, váy, khăn, túi thổ cẩm của người Thái, gạo đặc sản, thịt sấy, lạp xưởng...

Du lịch vì vậy không chỉ tạo nguồn thu từ phòng nghỉ. Mỗi du khách đến địa phương còn tạo thêm nhu cầu về ăn uống, mua đặc sản, thưởng thức văn nghệ và trải nghiệm văn hóa.

Để phục vụ du khách, HTX đã thành lập 10 đội văn nghệ thường xuyên biểu diễn tại các homestay thành viên. Hoạt động này vừa góp phần quảng bá văn hóa địa phương, vừa mở thêm cơ hội việc làm, thu nhập cho người dân.

Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 dự kiến diễn ra từ ngày 15-21/10, khai mạc ngày 16/10. Trước thềm lễ hội, HTX và các hộ kinh doanh homestay đang tập trung chuẩn bị cơ sở vật chất, dịch vụ để phục vụ du khách.

Với chị Lò Thị Xoan, tham gia HTX đã giúp gia đình có thêm hướng phát triển kinh tế từ chính ngôi nhà của mình.

“Trước đây, khi thấy lượng khách đến địa phương ngày càng đông, gia đình tôi cũng muốn làm du lịch nhưng chưa có điều kiện cải tạo nhà và chưa có kiến thức làm du lịch. Từ khi tham gia HTX, gia đình được tập huấn, được các thành viên hỗ trợ nên mạnh dạn đầu tư sửa sang nhà để đón khách”, chị Xoan chia sẻ.

Nhờ làm homestay, mỗi năm gia đình chị có thu nhập trên 100 triệu đồng.

Câu chuyện của chị Xoan cho thấy giá trị của liên kết HTX không nhất thiết nằm ở việc tạo ra một nghề mới. Quan trọng hơn, HTX giúp người dân biết cách khai thác những gì sẵn có, từ nhà ở, văn hóa, sản phẩm nông nghiệp đến nghề truyền thống, để tạo ra thu nhập.

Cần thêm nguồn lực để việc làm bền vững

Dù mở ra nhiều cơ hội, hoạt động của các HTX du lịch và tổ hợp tác tại Lào Cai vẫn còn không ít khó khăn. Phần lớn có quy mô nhỏ, nguồn vốn hạn chế; nhiều cơ sở mới đáp ứng nhu cầu ăn uống, lưu trú ở mức bình dân. Kỹ năng hướng dẫn, tổ chức và xây dựng sản phẩm du lịch chuyên nghiệp của người dân cũng chưa đồng đều.

Để HTX phát huy tốt hơn vai trò tạo việc làm cho người DTTS, việc hỗ trợ vốn, đào tạo nghề và nâng cao năng lực quản trị cần được quan tâm đúng mức.

Trong lĩnh vực du lịch, cần tăng cường kết nối HTX với doanh nghiệp lữ hành, nhà hàng, khách sạn và các đơn vị phân phối. Khi có thị trường và nguồn khách ổn định, các hộ thành viên mới có điều kiện duy trì hoạt động quanh năm, thay vì chỉ làm du lịch vào mùa cao điểm.

Với nông nghiệp, xây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến và nâng giá trị sản phẩm cũng cần được thực hiện song song với mục tiêu tạo việc làm. Khi sản phẩm được chế biến sâu, nhiều công đoạn sản xuất được hình thành và giá trị giữ lại tại địa phương cũng cao hơn.

Từ Nà Hẩu đến Mường Lò, có thể thấy điểm chung của các mô hình là vai trò kết nối của HTX. Khi những hộ dân riêng lẻ cùng tham gia một tổ chức, sản phẩm có thêm đầu ra, người dân có thêm việc làm và các giá trị bản địa có cơ hội trở thành hàng hóa.

Với những vùng có đông đồng bào DTTS, phát triển HTX theo hướng gắn sản xuất với thị trường, tạo việc làm và nâng giá trị sản phẩm không chỉ giúp tăng thu nhập trước mắt mà còn mở thêm lựa chọn sinh kế lâu dài cho người dân ngay tại quê nhà.

Thu Thảo