Biến động nguyên liệu đang trở thành một trong những rủi ro khó lường nhất đối với doanh nghiệp (DN) Việt Nam. Từ nông nghiệp, thực phẩm đến công nghiệp chế biến, chỉ một cú sốc về giá cả, nguồn cung hay địa chính trị cũng có thể nhanh chóng làm tăng chi phí sản xuất và thu hẹp biên lợi nhuận.

Cú sốc nguyên liệu lan rộng, biên lợi nhuận chịu sức ép

Điều đáng lo là nhiều DN chỉ nhận diện được rủi ro khi biến động đã xảy ra. Khi các cú sốc nguyên liệu ngày càng dày đặc, việc xây dựng một “radar” cảnh báo sớm đang trở thành yêu cầu mới đối với năng lực cạnh tranh của nền sản xuất.

Thực tế, tác động của những biến động này đã hiện hữu trong nhiều ngành sản xuất, kể cả những lĩnh vực có quy mô lớn và năng lực tài chính mạnh. 

Như trong báo cáo cập nhật tháng 6/2026 về CTCP Phát triển Nông nghiệp Hòa Phát (HPA), Bộ phận phân tích Công ty Chứng khoán MBS chỉ rõ áp lực chi phí đầu vào là rủi ro chính trong ngắn hạn.

Với khoảng 75% nguyên liệu thức ăn chăn nuôi có nguồn gốc nhập khẩu, HPA chịu tác động trực tiếp từ đà tăng giá ngũ cốc toàn cầu do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông và gián đoạn chuỗi cung ứng. Khả năng chuyển chi phí sang giá bán còn hạn chế khiến biên lợi nhuận gộp dự kiến thu hẹp.

Đây mới chỉ là một phần của bài toán nguyên liệu. MBS cho rằng việc phụ thuộc lớn vào nguyên liệu thức ăn chăn nuôi nhập khẩu và nguồn bò từ Úc còn khiến HPA dễ bị tác động trước các biến động về tỷ giá USD và giá nông sản trên thị trường thế giới.

Những biến động này đang tạo áp lực trực tiếp lên chi phí sản xuất thức ăn chăn nuôi của DN. Phía MBS dự phóng chi phí nguyên liệu đầu vào của HPA trong năm nay tăng 15% so với cùng kỳ. Với nguyên liệu chiếm khoảng 80% giá thành, chi phí sản xuất thức ăn chăn nuôi dự kiến tăng khoảng 12%. Tuy nhiên, do áp lực cạnh tranh, DN chỉ có thể chuyển một phần chi phí tăng thêm vào giá bán.

Câu chuyện của HPA không phải trường hợp cá biệt. Từ ngành chăn nuôi đến sản xuất công nghiệp, nhiều DN đang chịu tác động trực tiếp từ những biến động của thị trường nguyên liệu toàn cầu. Theo báo cáo mới nhất của Công ty Chứng khoán VietCap, thị trường nhựa đang đứng trước nguy cơ chi phí đầu vào tăng khi Trung Quốc siết công suất PVC và bãi bỏ mức hoàn thuế xuất khẩu 13% từ tháng 4/2026.

Một thay đổi chính sách ở Trung Quốc có thể nhanh chóng tạo hiệu ứng dây chuyền tới DN Việt Nam. VietCap dự báo giá PVC toàn cầu có khả năng tăng trở lại khi nguồn cung từ Trung Quốc bị điều chỉnh. Điều này đồng nghĩa các DN sản xuất ống nhựa trong nước sẽ phải gánh áp lực chi phí nguyên liệu lớn hơn.

Tác động này đã bắt đầu được phản ánh tại một số DN trong ngành. Tại CTCP Nhựa Bình Minh (BMP), hạt nhựa PVC chiếm tới 65-70% chi phí sản xuất. Theo giới phân tích, trong khi tác động địa chính trị chủ yếu mang tính ngắn hạn, các thay đổi chính sách tại Trung Quốc có thể tạo áp lực dài hạn lên giá PVC. Nhờ tồn kho giá thấp, BMP vẫn hưởng lợi trong ngắn hạn, nhưng biên lợi nhuận được dự báo sẽ thu hẹp khi chi phí nguyên liệu tăng dần phản ánh vào giá vốn.

Câu chuyện của BMP cũng phản ánh bức tranh chung của ngành nhựa. Trong gần 6 tháng đầu năm 2026, giá nguyên liệu phục hồi mạnh trong khi hơn 70% nguyên liệu nhựa vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu. Điều này khiến nhiều DN dù duy trì tăng trưởng xuất khẩu vẫn phải đối mặt áp lực ngày càng lớn lên biên lợi nhuận.

Nhìn tín hiệu sớm để giảm thế bị động

Không chỉ nguyên liệu công nghiệp, nhiều mặt hàng nông sản chủ lực cũng đang chịu tác động từ những biến động của thị trường. Như với ngành hàng cà phê, theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), giữa tháng 6/2026, giá cà phê nội địa tăng theo đà đi lên của giá Robusta thế giới. Nguồn cung trong nước giảm dần, tâm lý giữ hàng chờ giá cao cùng những lo ngại về thời tiết bất lợi tại các vùng sản xuất lớn đã góp phần đẩy giá cà phê tăng cao.

Nếu cà phê đối mặt rủi ro từ cung cầu và thời tiết, thì ngành điều lại đứng trước bài toán phụ thuộc nguyên liệu ngày càng lớn. Hiện khoảng 90% nguyên liệu của ngành điều Việt Nam phải nhập khẩu từ châu Phi và Campuchia. 

Trong khi nhiều quốc gia châu Phi đang đẩy mạnh chế biến sâu thay vì xuất khẩu điều thô, diện tích điều trong nước lại phần lớn đã già cỗi, năng suất thấp. Điều này khiến áp lực bảo đảm nguồn cung nguyên liệu cho ngành điều ngày càng gia tăng.

Áp lực không chỉ đến từ sự phụ thuộc nhập khẩu mà còn từ những thay đổi chính sách tại các nước cung ứng. Trong đó, các quốc gia châu Phi đang áp dụng các biện pháp nhằm giữ lại nguyên liệu cho chế biến trong nước như hạn chế xuất khẩu, áp giá sàn hoặc tăng thuế, phí đối với điều thô. 

Những động thái này khiến việc nhập khẩu nguyên liệu của DN Việt Nam trở nên khó khăn và tốn kém hơn, qua đó làm giảm hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Trước áp lực nguồn cung, ông Bạch Khánh Nhựa, Phó chủ tịch Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas), cho rằng cần thúc đẩy các FTA với các quốc gia châu Phi để ổn định nguồn nguyên liệu nhập khẩu. Đồng thời, nên đẩy mạnh tái canh và phát triển vùng điều trong nước nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào điều thô nhập khẩu.

Không riêng gì ngành điều, bài toán xây dựng nền tảng nguyên liệu bền vững cũng đang được đặt ra với nhiều ngành xuất khẩu chủ lực khác. Trong báo cáo mới đây gửi Bộ Tài chính, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) cho biết ngành thủy sản đang đối mặt tình trạng thiếu nguyên liệu, chi phí sản xuất cao và nền tảng nguyên liệu chưa thực sự bền vững. Nguồn nguyên liệu trong nước vẫn thiếu ổn định về sản lượng, chất lượng và giá thành.

Sự thiếu ổn định của nguồn cung trong nước khiến nhiều DN phải phụ thuộc nhiều hơn vào nguyên liệu nhập khẩu. Theo Vasep, đây là nguồn bổ sung quan trọng để duy trì sản xuất và đơn hàng xuất khẩu. Tuy nhiên, nếu thủ tục kiểm soát nhập khẩu, kiểm dịch và khai báo chưa thuận lợi, DN có thể mất cơ hội tiếp cận nguồn nguyên liệu ổn định và cạnh tranh.

Từ thức ăn chăn nuôi, nhựa, cà phê, điều đến thủy sản, các cú sốc nguyên liệu đang xuất hiện ngày càng thường xuyên và khó dự báo hơn. Trong khi đó, nhiều DN vẫn chủ yếu ứng phó khi biến động đã xảy ra. 

Vì vậy, bên cạnh câu chuyện phát triển vùng nguyên liệu hay đa dạng hóa nguồn cung, đã đến lúc cần xây dựng một “radar” cảnh báo sớm về giá cả, nguồn cung, chính sách và rủi ro địa chính trị. Chỉ khi nhìn thấy tín hiệu từ sớm, DN mới có thể giảm thế bị động và bảo vệ năng lực cạnh tranh trong một thị trường ngày càng nhiều bất định.

Thế Vinh