Nếu dầu mỏ là huyết mạch của thế kỷ XX, chip bán dẫn đang giữ vai trò đó trong kỷ nguyên số. Mốc doanh thu 1.000 tỷ USD không chỉ là thành tích tài chính, mà còn phản ánh sự dịch chuyển quyền lực kinh tế toàn cầu.

Doanh thu kỷ lục và “cơn khát chip” mang tên AI

Theo Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn Mỹ (SIA), doanh thu toàn cầu năm 2025 của ngành bán dẫn đạt 791,7 tỷ USD, tăng tới 25,6% so với mức 630,5 tỷ USD của năm trước. Đây là mức doanh thu cao nhất từng được ghi nhận, đánh dấu một chu kỳ tăng trưởng mạnh mẽ sau giai đoạn gián đoạn chuỗi cung ứng và suy giảm nhu cầu trước đó.

Không dừng lại ở con số kỷ lục này, SIA dự báo năm 2026, doanh thu ngành bán dẫn có thể lần đầu tiên chạm mốc 1.000 tỷ USD. Theo Chủ tịch kiêm CEO SIA John Neuffer, động lực tăng trưởng không đến từ một sản phẩm đơn lẻ, mà từ vai trò nền tảng của chip trong hầu hết công nghệ hiện đại và công nghệ mới nổi.

Dữ liệu cho thấy, nhóm chip logic - dòng sản phẩm phục vụ xử lý và tính toán đang dẫn dắt tăng trưởng. Doanh thu chip logic năm 2025 đạt 301,9 tỷ USD, tăng gần 40% so với năm trước và chiếm tỷ trọng lớn nhất toàn ngành. Đây cũng là nhóm chip cốt lõi cho các hệ thống AI, trung tâm dữ liệu và điện toán hiệu năng cao.

Đứng thứ hai là chip nhớ, với doanh thu 223,1 tỷ USD, tăng 34,8%. Sự phục hồi mạnh của phân khúc này phản ánh nhu cầu lưu trữ và xử lý dữ liệu khổng lồ trong kỷ nguyên AI, khi các mô hình ngôn ngữ lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo ngày càng tiêu tốn nhiều tài nguyên phần cứng.

Xét theo khu vực, châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục là tâm điểm tăng trưởng với mức tăng 45%, bỏ xa Mỹ (30,5%) và Trung Quốc (17,3%). Châu Âu tăng trưởng khiêm tốn hơn ở mức 6,3%, trong khi Nhật Bản là thị trường lớn duy nhất ghi nhận mức giảm 4,7%, phản ánh sự chậm nhịp trong tái cơ cấu chuỗi cung ứng nội địa.

Làn sóng AI đang làm thay đổi nhanh chóng cán cân cung - cầu của thị trường chip. Việc Nvidia vượt Apple để trở thành khách hàng lớn nhất của TSMC cho thấy trung tâm quyền lực đã dịch chuyển từ thiết bị tiêu dùng sang hạ tầng tính toán cho AI và doanh nghiệp.

Theo CEO Nvidia Jensen Huang, nhu cầu chip AI tăng với tốc độ “phi mã”, đến mức TSMC phải vận hành hết công suất mới có thể đáp ứng. Ông thậm chí dự báo riêng nhu cầu của Nvidia có thể buộc nhà sản xuất chip theo hợp đồng lớn nhất thế giới này phải nhân đôi công suất trong vòng một thập kỷ tới.

Không chỉ tạo ra tăng trưởng, cơn khát chip AI còn gây ra những biến động lớn trên thị trường linh kiện. Một số nhà sản xuất chuyển hướng ưu tiên bán chip và bộ nhớ cho doanh nghiệp, khiến nguồn cung cho người tiêu dùng bị thu hẹp, kéo giá RAM và SSD tăng mạnh trong thời gian qua.

Việt Nam bước vào đường đua dài hơi

Việc ngành bán dẫn tiến sát mốc 1.000 tỷ USD cho thấy chip không còn đơn thuần là sản phẩm công nghiệp, mà đã trở thành “hạ tầng của tăng trưởng”. Quốc gia nào nắm được năng lực thiết kế, sản xuất và kiểm soát chuỗi cung ứng chip sẽ có lợi thế chiến lược trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu.

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng là áp lực đầu tư khổng lồ. Sản xuất chip ngày càng đòi hỏi vốn lớn, công nghệ cao và thời gian hoàn vốn dài. Điều này khiến ngành bán dẫn ngày càng tập trung vào tay một số ít doanh nghiệp và quốc gia có đủ nguồn lực, làm gia tăng rủi ro phụ thuộc chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, nhiều nền kinh tế đang tìm cách tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng ở khâu lắp ráp hoặc tiêu thụ. Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này, khi bắt đầu có những bước đi cụ thể và mang tính chiến lược.

Sau nhiều năm chủ yếu tham gia vào các khâu thiết kế, đóng gói và kiểm thử cho doanh nghiệp nước ngoài, đầu năm 2026, Viettel đã khởi công nhà máy chế tạo chip bán dẫn đầu tiên. Dự án này dự kiến đi vào vận hành từ năm 2028, đánh dấu bước chuyển từ “gia công trí tuệ” sang tham gia khâu sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn.

Song song với đó, FPT cũng công bố nhà máy kiểm thử và đóng gói chip bán dẫn tiên tiến, dự kiến có thể vận hành ngay trong năm nay. Dù chưa trực tiếp tham gia sản xuất wafer, các dự án này cho thấy Việt Nam đang từng bước mở rộng vị trí trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Ở góc độ kinh tế, việc tham gia sâu hơn vào ngành bán dẫn không chỉ mang lại giá trị xuất khẩu, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa lớn về nhân lực, nghiên cứu - phát triển và hệ sinh thái công nghệ. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực có mức độ cạnh tranh khốc liệt và yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn, kỷ luật sản xuất.

Thách thức lớn nhất không nằm ở vốn đầu tư ban đầu, mà ở khả năng duy trì công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và sự liên kết bền chặt với các tập đoàn toàn cầu. Nếu không có chiến lược dài hạn và nhất quán, việc tham gia chuỗi giá trị bán dẫn có thể dừng lại ở mức thử nghiệm.

Nhìn rộng hơn, mốc doanh thu 1.000 tỷ USD của ngành bán dẫn không chỉ là câu chuyện tăng trưởng, mà là tín hiệu cho một chu kỳ công nghệ mới. Trong chu kỳ đó, chip sẽ tiếp tục là “điểm nghẽn chiến lược”, nơi kinh tế, công nghệ và địa chính trị giao thoa ngày càng rõ nét.

Với Việt Nam, bước đi vào lĩnh vực bán dẫn có thể còn khiêm tốn, nhưng trong bối cảnh toàn cầu hóa chuỗi cung ứng và nhu cầu chip tăng chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, đây là thời điểm quan trọng để định vị vai trò, tránh bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua công nghệ của thế kỷ XXI.

Tiến Anh