Trong đó, việc truy xuất nguồn gốc và minh bạch hóa sản phẩm được coi là “tấm hộ chiếu số” giúp nông sản Việt gia tăng tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Trăn trở "bài toán" minh bạch chuỗi sản xuất

Góp ý tại phiên thảo luận trong khuôn khổ Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Nông dân Việt Nam lần thứ IX, ngày 7/6, ông Huỳnh Văn Thòn - Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Lộc Trời bày tỏ những trăn trở việc đưa khoa học công nghệ vào nông nghiệp từ thực tiễn nhiều năm đồng hành cùng nông dân và trực tiếp triển khai các mô hình sản xuất lúa gạo ở cơ sở.

Theo ông, việc đưa khoa học công nghệ vào nông nghiệp, đặc biệt ở khu vực nông thôn hiện nay là yêu cầu hết sức cần thiết nhưng không hề dễ dàng.

Người nông dân luôn mong muốn nâng cao năng suất, giảm giá thành, thuận lợi trong sản xuất, trong khi thị trường lại đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

"Người tiêu dùng thì muốn thực phẩm sạch nhưng phải rẻ, tức là vừa ngon, vừa bổ, vừa rẻ. Đó là bài toán rất khó đối với những người làm nông nghiệp", ông Thòn nói.

Từ thực tiễn triển khai các mô hình sản xuất lúa gạo tại An Giang, Cà Mau và nhiều địa phương khác, Tập đoàn Lộc Trời lựa chọn bắt đầu từ câu chuyện an toàn thực phẩm để xây dựng chuỗi sản xuất mới.

Theo ông Thòn, nếu mỗi ngày hạt gạo xuất hiện trong bữa ăn của gần 100 triệu người dân nhưng người tiêu dùng không biết sản phẩm được trồng ở đâu, sử dụng giống gì, vật tư nào và trải qua những công đoạn nào trước khi đến tay mình thì mục tiêu bảo đảm an toàn thực phẩm vẫn chưa được thực hiện trọn vẹn.

Đó cũng là lý do truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành yêu cầu tất yếu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, truy xuất nguồn gốc không nên được hiểu đơn thuần là việc dán mã QR lên bao bì để phục vụ hoạt động bán hàng.

Bản chất của truy xuất nguồn gốc là xây dựng một hệ thống dữ liệu xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất, từ giống cây trồng, vật tư đầu vào, quá trình canh tác, thu hoạch, thu mua, chế biến cho đến phân phối và tiêu dùng.

Khi mỗi mắt xích trong chuỗi giá trị đều được ghi nhận và minh bạch hóa, người tiêu dùng có cơ sở để tin tưởng hơn vào sản phẩm. Đồng thời, các doanh nghiệp làm ăn chân chính cũng được bảo vệ trước tình trạng hàng giả, hàng nhái và gian lận thương mại.

Ở góc độ kinh tế, đây còn là công cụ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản. Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, dữ liệu sản xuất và khả năng truy xuất nguồn gốc đang dần trở thành "tấm hộ chiếu số" để nông sản bước vào những thị trường cao cấp.

Không ít quốc gia hiện đã coi truy xuất nguồn gốc là điều kiện bắt buộc đối với hàng hóa nhập khẩu. Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nào sở hữu hệ thống dữ liệu minh bạch, doanh nghiệp đó sẽ có lợi thế lớn hơn trong tiếp cận thị trường.

Hạ tầng kỹ thuật đã sẵn sàng

Trên thực tế, nhiều địa phương đã chứng minh rằng khi sản xuất được tổ chức theo hướng minh bạch và có khả năng truy xuất nguồn gốc, giá trị nông sản được cải thiện rõ rệt.

Tại Sơn La, một trong những địa phương đi đầu về xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn xuất khẩu, nhiều hợp tác xã (HTX) đã chủ động số hóa nhật ký sản xuất, xây dựng mã số vùng trồng và áp dụng quy trình canh tác theo tiêu chuẩn thị trường quốc tế.

HTX Nông nghiệp Xuân Tiến (Yên Châu) hiện liên kết sản xuất và tiêu thụ khoảng 60 ha xoài tròn với 18 hộ dân. Trước yêu cầu ngày càng cao từ các đối tác nhập khẩu, các thành viên đã thay đổi tập quán sản xuất, ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật hóa học và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình ghi chép nhật ký canh tác.

Nhờ đó, sản phẩm xoài của HTX đang từng bước tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao như Nhật Bản.

Tương tự, các vùng trồng mận hậu tại Sơn La cũng đẩy mạnh xây dựng nhật ký điện tử, hoàn thiện hồ sơ vùng trồng và tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại để mở rộng thị trường tiêu thụ.

Một minh chứng khác là HTX Bích Thao Sơn La với sản phẩm cà phê đạt chuẩn OCOP 5 sao. Theo ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX, việc xây dựng tài khoản nhật ký vùng trồng, gắn tem truy xuất nguồn gốc và chuẩn hóa quy trình sản xuất là điều kiện tiên quyết để bảo vệ thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn từ vùng nguyên liệu đến chế biến, sản phẩm cà phê của HTX hiện đã có mặt tại nhiều thị trường khó tính như Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản và Hàn Quốc.

Tem QR chưa đủ “soi” hàng bẩn: Truy xuất nguồn gốc vẫn mắc kẹt ở phần ngọn

“Giờ G” truy xuất nguồn gốc: HTX chạy đua số hóa dữ liệu vùng trồng

Những kết quả này cho thấy truy xuất nguồn gốc không chỉ là công cụ quản lý mà đang trở thành đòn bẩy gia tăng giá trị cho nông sản Việt Nam.

Tuy nhiên, hành trình xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc trên phạm vi toàn quốc vẫn còn nhiều thách thức. Quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún; trình độ ứng dụng công nghệ chưa đồng đều; cùng với việc thiếu liên thông dữ liệu giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị đang là những rào cản lớn đối với quá trình chuyển đổi số ngành nông nghiệp.

Dẫu vậy, các chuyên gia cho rằng cơ hội đang mở ra khi hạ tầng kỹ thuật phục vụ truy xuất nguồn gốc từng bước được hoàn thiện.

Tại cuộc họp đánh giá tiến độ triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản cuối tháng 5 vừa qua, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung nhấn mạnh, hạ tầng kỹ thuật cơ bản đã sẵn sàng để tiếp nhận và vận hành hệ thống trên phạm vi cả nước.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hệ thống truy xuất nguồn gốc không phải là một thủ tục hành chính mới hay rào cản đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Ngược lại, đây là công cụ phục vụ quản lý, giúp minh bạch hóa thông tin, nâng cao chất lượng quản lý nhà nước và tăng khả năng giám sát chất lượng sản phẩm.

Trong thời gian tới, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý và mở rộng triển khai trên nhiều ngành hàng chủ lực, hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi số toàn diện trong nông nghiệp...

Hồng Hương