Hồi tháng 4 từng ghi nhận 46 ngân hàng thương mại thống nhất giảm lãi suất, đồng thời các gói vay ưu đãi hạ 1-2% cho lĩnh vực ưu tiên vẫn được tung ra trong tháng 8. Tuy nhiên,  những yêu cầu về việc ghìm giữ mặt bằng chi phí vốn đang vấp phải rào cản lớn khi nhu cầu thanh khoản tăng vọt, buộc các nhà băng phải bước vào vòng xoáy nâng lãi suất để giữ chân dòng tiền.

Cuộc đua tiền gửi vượt ngưỡng 9%

Biến động mạnh nhất xuất hiện ngay trên thị trường liên ngân hàng vào ngày 21/9, khi lãi suất cho vay qua đêm vọt lên mức 7%/năm. Con số này cao hơn 2,5 điểm % so với thời điểm cuối tuần trước đó và bỏ xa vùng đáy 1,5-1,6%/năm từng được ghi nhận trong tuần đầu tháng 9.

Mặc dù đến ngày 24/9, lãi suất qua đêm giảm xuống 1%, song cú nhảy vọt của lãi suất qua đêm trước đó là minh chứng cho thấy thanh khoản ngắn hạn trong hệ thống có thể đảo chiều chớp nhoáng khi nhu cầu vốn giữa các tổ chức tín dụng tăng đột biến.

Tình trạng căng thẳng nguồn vốn càng trầm trọng hơn khi dòng tiền gửi giá rẻ sụt giảm mạnh. Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) chỉ ra cuối quý II/2026, tiền gửi thanh toán cá nhân chỉ còn hơn 1,2 triệu tỷ đồng, giảm gần 130.000 tỷ đồng, tương đương mức giảm 10% so với cùng kỳ năm ngoái. Để bù đắp lượng vốn không kỳ hạn bị thiếu hụt, các nhà băng buộc phải đẩy mạnh huy động vốn có kỳ hạn với mức lãi suất ngày càng đắt đỏ.

Cuộc đua tăng lãi suất càng thêm nóng khi tốc độ tăng trưởng tín dụng bỏ xa tốc độ tích lũy tiền gửi. Báo cáo từ PSI Research cho thấy tính đến cuối tháng 8, độ lệch giữa tín dụng tăng 10,24% và tiền gửi tăng 8,77% đã đẩy khoảng cách giữa dư nợ cho vay và vốn huy động lên tới khoảng 2,5 triệu tỷ đồng.

Thực tế này khiến hàng loạt ngân hàng đồng loạt chào mức lãi suất thực tế trên 9%/năm. Điển hình, NCB áp dụng mức 9,35%/năm cho hình thức gửi trực tuyến, GPBank chào mức 9,1-9,3%/năm, Vikki Bank niêm yết 9,2%/năm, SHB đưa ra mức 9,1%/năm và MBV chạm 9,04%/năm. VPBank, OCB, BaoVietBank hay Sacombank cũng đưa ra mức quanh 9%/năm kèm các điều kiện nhất định.

Thống kê tháng 8 cho thấy lãi suất tiền gửi cao nhất kỳ hạn 6-12 tháng đã chạm 8% và kỳ hạn dài trên 24 tháng lên 8,1%, cùng tăng 0,2 điểm %. Giao dịch thực tế thậm chí còn vượt xa biểu niêm yết khi nhiều nhà băng cộng thêm lãi suất để đẩy kỳ hạn 6 tháng lên 8,5-9,3%/năm, đồng thời chấp nhận huy động qua chứng chỉ tiền gửi và trái phiếu ở mức 8,7-11%/năm.

Đầu vào tăng cao nhanh chóng đẩy lãi suất cho vay bình quân tháng 8 lên 10,7%, tăng gần 2 điểm % so với cuối năm ngoái, bất chấp việc mức cho vay ngắn hạn với lĩnh vực ưu tiên vẫn chạm trần 4%.

PGS, TS. Nguyễn Văn Phương, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh mặt bằng lãi suất tiền đồng trên thị trường hiện không còn rẻ khi tiền gửi kỳ hạn 6-12 tháng tại nhiều nơi đã ở vùng 8-10%/năm. Ông cảnh báo việc cố ép giảm lãi suất bằng mệnh lệnh hành chính có thể phản tác dụng. Khi chi phí vốn và rủi ro tín dụng cùng dâng cao, các ngân hàng sẽ buộc phải tự vệ bằng cách siết chặt điều kiện giải ngân, khiến doanh nghiệp nhìn thấy lãi suất quảng cáo thấp nhưng thực chất rất khó tiếp cận dòng tiền.

Lãi suất cao khiến chi phí vốn tại nhiều ngân hàng tăng lên. PSI Research cho biết trong quý II, chi phí huy động vốn tại MB tăng 82 điểm cơ bản, MSB tăng 62 điểm cơ bản và VIB tăng 58 điểm cơ bản so với cuối năm 2025. Ngược lại, tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn tại MSB giảm 6,01 điểm %, MB giảm 3,77 điểm % và VIB giảm 2,59 điểm % do khách hàng chuyển dịch sang tiền gửi có kỳ hạn để hưởng lãi suất cao.

Áp lực chi phí khiến biên lãi ròng (NIM) của ngành ngân hàng bị thu hẹp đáng kể, ngoại trừ sự cải thiện riêng lẻ tại Vietcombank và VietinBank, trong khi Techcombank và VPBank tiếp tục chịu sức ép bào mòn lợi nhuận.

Khó kéo giảm lãi suất

Theo Bộ phận Phân tích của Techcombank, dư địa để kéo giảm lãi suất hiện nay gần như không còn. Nguyên nhân là lạm phát đang chịu sức ép lớn khi chỉ số giá tiêu dùng bình quân 8 tháng tăng 4,45% và lạm phát cơ bản ở mức 4,42%, bám sát trần kiểm soát 4,5%. Song song đó, nhu cầu vốn cho các dự án hạ tầng và đầu tư quy mô lớn vẫn neo ở mức rất cao, buộc các nhà băng phải duy trì khả năng huy động.

Nhìn ra quốc tế, đợt nâng lãi suất thêm 25 điểm cơ bản của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) gần đây đã gia tăng áp lực lên tỷ giá và thanh khoản trong nước. Ông Suan Teck Kin từ Ngân hàng UOB Singapore và nhóm chuyên gia Viện Nghiên cứu Kinh tế BIDV cùng dự báo cơ quan này có thể còn hai đợt tăng lãi suất vào tháng 12/2026 và quý I/2027.

Áp lực chi phí vốn đẩy lãi suất cho vay vọt lên ngưỡng 10,7%/năm

Người dân gửi hơn 11,2 triệu tỷ đồng vào ngân hàng giữa làn sóng lãi suất neo cao

Dù vậy, chuyên gia UOB nhận định NHNN sẽ ưu tiên giữ ổn định lãi suất tái cấp vốn ở mức 4,5%/năm và trần lãi suất tiền gửi dưới 6 tháng ở mức 4,75%/năm kéo dài sang năm 2027, đồng thời dựa vào công cụ tài khóa như đẩy mạnh giải ngân đầu tư công.

Trong báo cáo mới nhất, nhóm phân tích VNDirect cũng lùi kỳ vọng thời điểm hạ nhiệt mặt bằng lãi suất sang tận đầu năm 2027, khi các giải pháp nới tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn và sự đảo chiều chi ngân sách phát huy tác động đầy đủ.

Trước xu hướng lãi suất neo cao kéo dài đến cuối năm, các chuyên gia khuyến nghị nhà điều hành cần linh hoạt cung ứng thanh khoản tiền đồng qua thị trường mở, đồng thời nắn dòng vốn có chọn lọc vào sản xuất, xuất khẩu, công nghệ cao, nông nghiệp và hạ tầng, kiên quyết hạn chế dòng tiền chảy vào đầu cơ tài sản hoặc dự án chưa đủ pháp lý.

Về phía doanh nghiệp, việc chuẩn bị sẵn các phương án ứng phó là yêu cầu sống còn. Các đơn vị cần chủ động xây dựng kế hoạch tài chính với kịch bản chi phí lãi vay tăng thêm từ 1 đến 2%, tái cấu trúc lại kỳ hạn các khoản nợ, tuyệt đối tránh dùng vốn ngắn hạn tài trợ cho các dự án dài hạn và ưu tiên lựa chọn các gói vay có lãi suất cố định nhằm giảm thiểu rủi ro biến động dòng tiền.

Thanh Hoa