Từ những vùng nguyên liệu nông nghiệp truyền thống đến các mô hình chăn nuôi mới ở vùng cao, các HTX đang từng bước thay đổi tư duy, phương thức vận hành, gắn sản xuất với thị trường, khoa học công nghệ và đặc biệt là sở hữu trí tuệ (SHTT).

Câu chuyện của HTX Nông, Lâm, Ngư nghiệp Việt Hưng (phường Hoành Bồ) là một minh chứng điển hình cho việc hồi sinh một sản phẩm bản địa bằng tư duy thương hiệu. Cách đây hơn một thập kỷ, ổi Hoành Bồ dù ngon nhưng vẫn chỉ quanh quẩn "được mùa mất giá".

Việc thành lập HTX năm 2021 đã tạo ra bước ngoặt. Gần 60 hộ dân được tổ chức lại sản xuất trên diện tích 15ha theo quy trình VietGAP, có hợp đồng liên kết và kiểm soát chất lượng đầu ra.

Không dừng lại ở sản xuất, HTX chủ động xây dựng thương hiệu “Ổi Hoành Bồ”, xin phép sử dụng nhãn hiệu, đầu tư bao bì, tem truy xuất nguồn gốc, mã QR và mã vùng trồng. Đây chính là những yếu tố cốt lõi của hệ sinh thái SHTT trong nông nghiệp hiện đại.

Nhờ cách làm bài bản, sản phẩm của HTX đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao và năm 2025 vinh dự được chọn trưng bày tại Triển lãm "80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" tại Hà Nội.

Giá bán sản phẩm của HTX cũng ổn định ở mức 35.000 đồng/kg, cao hơn thị trường, với sản lượng khoảng 1 tấn/ngày. Thu nhập bình quân đạt 200–300 triệu đồng/ha/năm, tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Quan trọng hơn, HTX đã chuyển đổi tư duy từ “bán nông sản thô” sang “kinh tế sản phẩm”. Bà Nguyễn Thúy Hà, Giám đốc HTX Việt Hưng, cho biết đơn vị đã phát triển thêm sản phẩm rượu ổi (kết hợp rượu truyền thống của người Sán Dìu với quả ổi bản địa) và nước ép ổi tươi.

Việc biến một loại trái cây tươi thành các sản phẩm chế biến sâu có nhãn mác, có câu chuyện thương hiệu chính là cách thực hành văn hóa sở hữu trí tuệ hiệu quả nhất.

"Nó tạo ra một "lá chắn" pháp lý và niềm tin với người tiêu dùng, giúp HTX tiêu thụ ổn định 1 tấn quả mỗi ngày với giá cao hơn thị trường, mang lại thu nhập 200-300 triệu đồng/ha/năm cho người nông dân", vị nữ thuyền trưởng của HTX nhấn mạnh.

Không chỉ riêng Việt Hưng, nhiều HTX khác tại Quảng Ninh cũng đang đi theo hướng phát triển chuỗi giá trị gắn với tiêu chuẩn chất lượng và thị trường xuất khẩu.

HTX Dịch vụ nông nghiệp chất lượng cao Hoa Phong là một ví dụ điển hình. Từ quy mô nhỏ lẻ ban đầu, HTX đã mở rộng sản xuất lên hàng chục héc-ta rau củ quả, ớt xuất khẩu và liên kết với hơn 400 hộ dân trồng lúa nếp cái hoa vàng.

Đặc biệt, sản phẩm rau xuất khẩu sang Hàn Quốc của HTX đòi hỏi quy trình sản xuất nghiêm ngặt, truy xuất nguồn gốc rõ ràng, những yêu cầu cốt lõi của hệ thống bảo hộ và khai thác SHTT.

Việc duy trì tiêu chuẩn VietGAP, xây dựng chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ và kiểm soát chất lượng đã giúp HTX Hoa Phong cung ứng 3–5 tấn nông sản mỗi ngày, tạo việc làm ổn định cho hàng chục lao động.

Điều đáng chú ý là HTX Hoa Phong không chạy theo sản lượng mà kiên định với triết lý phát triển bền vững, đặt chất lượng và sức khỏe người tiêu dùng lên hàng đầu.

Chính cách tiếp cận này đã đặt nền móng cho đổi mới sáng tạo trong khu vực HTX. Bởi lẽ, đổi mới không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ cách tổ chức sản xuất, quản trị và xây dựng thương hiệu. Và ở đó, SHTT đóng vai trò là công cụ bảo vệ và khai thác hiệu quả các giá trị sáng tạo.

Đánh chú ý, ở các địa bàn khó khăn, mô hình HTX cũng đang cho thấy khả năng thích ứng và sáng tạo đáng kể. Tại xã Hoành Mô, HTX Nông nghiệp và dịch vụ Nghiệp Đoàn đã tiên phong đưa mô hình nuôi hươu lấy nhung vào phát triển kinh tế.

Anh Vi Văn Nghiệp, người sáng lập HTX, cho biết để phát huy hiệu quả, anh chủ động xây dựng chuồng trại bằng gỗ, xử lý nền bằng men vi sinh, tận dụng chất thải để trồng cỏ làm thức ăn. Nhờ đó, chi phí chăn nuôi thấp, môi trường đảm bảo, đàn hươu sinh trưởng ổn định.

Sau hơn 2 năm, anh Nghiệp đã làm chủ kỹ thuật, đàn hươu phát triển tốt, hiện tăng lên hơn 20 con. Nhiều con đã cho thu nhung, mang lại nguồn thu ổn định. Theo tính toán, mỗi con hươu cho từ 6-8 lạng nhung/lần cắt, giá bán từ 1,8-2 triệu đồng/lạng.

Không dừng lại ở chăn nuôi, HTX định hướng phát triển các sản phẩm từ nhung hươu, một bước tiến quan trọng trong việc gia tăng giá trị và xây dựng thương hiệu. Những hoạt động này cũng là tiền đề để HTX đăng ký bảo hộ SHTT cho sản phẩm, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.

Theo thống kê, đến năm 2025, Quảng Ninh có trên 1.200 HTX với khoảng 75.000 lao động, chiếm gần 11% lực lượng lao động toàn tỉnh.

Doanh thu bình quân đạt khoảng 920 triệu đồng/HTX/năm, thu nhập bình quân khoảng 6 triệu đồng/người/tháng. Khu vực này đóng góp khoảng 1,2% GRDP, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong xây dựng nông thôn mới và phát triển sản phẩm OCOP.

Những con số thống kê cho thấy kinh tế hợp tác, HTX không còn là khu vực “bổ trợ” mà đang trở thành một thành phần năng động, có khả năng thích ứng cao. Đặc biệt, trong bối cảnh biến động thị trường và yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, HTX chính là mô hình phù hợp để tổ chức sản xuất theo chuỗi, giảm rủi ro và nâng cao giá trị.

Tuy nhiên, để phát triển bền vững, khu vực HTX không thể chỉ dừng lại ở sản xuất và tiêu thụ. Một trong những yếu tố mang tính quyết định là nhận thức và năng lực khai thác SHTT.

Thực tế cho thấy, nhiều HTX đã bước đầu tiếp cận SHTT thông qua xây dựng thương hiệu, tem truy xuất, chứng nhận OCOP. Song, việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì hay bí quyết kỹ thuật vẫn chưa được thực hiện một cách bài bản, đồng bộ.

Trong bối cảnh đó, việc tuyên truyền, phổ biến Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Luật mới không chỉ mở rộng phạm vi bảo hộ mà còn tạo hành lang pháp lý thuận lợi hơn cho các chủ thể kinh tế tập thể trong việc đăng ký, khai thác và bảo vệ tài sản trí tuệ.

Bên cạnh yếu tố nhận thức, vai trò của chính sách là không thể thiếu. Việc đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ tín dụng xanh, ưu đãi cho kinh tế tập thể sẽ giúp HTX có thêm nguồn lực để đầu tư công nghệ, cải tiến sản xuất và xây dựng thương hiệu.

Tín dụng xanh không chỉ đơn thuần là nguồn vốn mà còn là định hướng phát triển theo hướng bền vững, thân thiện môi trường. Điều này đặc biệt phù hợp với các HTX nông nghiệp, nơi các mô hình sản xuất sạch, hữu cơ, tuần hoàn đang ngày càng được khuyến khích.

Đánh thức 'tài sản ngủ quên' trong khu vực HTX, từ nhận thức đến văn hóa sở hữu trí tuệ

Song song với đó, cần tăng cường hỗ trợ HTX trong việc đăng ký SHTT, xây dựng nhãn hiệu, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số. Việc kết hợp giữa SHTT và công nghệ số, như truy xuất nguồn gốc bằng QR, thương mại điện tử,... sẽ mở ra không gian phát triển mới cho khu vực HTX.

Từ những mô hình cụ thể tại Quảng Ninh có thể thấy, kinh tế tập thể đang chuyển từ “liên kết sản xuất” sang “liên kết tri thức”. Đây là bước chuyển mang tính bản lề, đòi hỏi không chỉ thay đổi về cách làm mà còn về tư duy.

Hình thành văn hóa SHTT trong HTX chính là quá trình nâng cao nhận thức, coi trọng sáng tạo, tôn trọng giá trị tri thức và chủ động bảo vệ thành quả lao động. Khi mỗi HTX hiểu rằng thương hiệu, quy trình, sản phẩm của mình đều là tài sản cần được bảo hộ, thì đó cũng là lúc nền tảng cho phát triển bền vững được củng cố.

Hưng Nguyên