Longform

HTX mở hướng sinh kế, giữ lao động ở lại nông thôn

Với hơn 66% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, phần lớn sinh sống ở khu vực nông thôn, Lào Cai đang đối mặt với bài toán tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân ngoài lĩnh vực nông nghiệp.

Trong bối cảnh sản xuất nông, lâm nghiệp còn phụ thuộc mùa vụ, sự phát triển của các HTX phi nông nghiệp đang mở thêm hướng sinh kế, khai thác lợi thế bản địa và tạo điều kiện để người lao động có việc làm ngay trên quê hương.

Từ nghề truyền thống đến sinh kế mới

Theo thống kê, toàn tỉnh Lào Cai hiện có hơn 180 HTX phi nông nghiệp, tạo việc làm thường xuyên cho hơn 4.500 lao động, với thu nhập bình quân từ 5,5 - 8 triệu đồng/người/tháng. Đây là kết quả đáng chú ý đối với một địa phương có địa hình miền núi, dân cư phân bố không đồng đều và cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp còn hạn chế.

Thay vì chỉ dựa vào sản xuất nông, lâm nghiệp, người dân đang có thêm lựa chọn việc làm thông qua các ngành nghề thủ công, chế biến nông sản, may gia công và du lịch cộng đồng.

Chuyển dịch sinh kế phi nông nghiệp tại Lào Cai

Số liệu tổng quan về quy mô hợp tác xã, việc làm và cơ cấu thu nhập trên địa bàn toàn tỉnh

> 0
Hợp tác xã phi nông nghiệp
Đang hoạt động trên địa bàn vùng cao và nông thôn toàn tỉnh Lào Cai.
> 0
Lao động có việc làm thường xuyên
Mức thu nhập bình quân đạt 0 triệu đồng/người/tháng.
~ 0%
Lao động lĩnh vực chế biến nông sản
Tham gia vận hành máy móc sơ chế, đóng gói và hoàn thiện nông sản.
30%
Tỷ trọng việc làm qua đầu tư máy móc & hoàn thiện sản phẩm
> 0%
Lao động nông thôn qua đào tạo
Đi đôi với tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh giảm bình quân > 4% mỗi năm.
65%
Tỷ lệ lao động khu vực nông thôn được chuẩn hóa tay nghề

Tại những vùng cao, nghề chạm khắc bạc, dệt thổ cẩm, làm đệm bông xơ, chế biến thảo dược thu hút nhiều lao động, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số. Những nghề vốn gắn với đời sống cộng đồng nay từng bước trở thành hoạt động sản xuất hàng hóa, tạo nguồn thu và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường du lịch, xuất khẩu.

Trong lĩnh vực chế biến nông sản, việc đầu tư máy móc, tổ chức sơ chế, đóng gói và hoàn thiện sản phẩm cũng tạo thêm việc làm cho khoảng 30% lao động phi nông nghiệp. Cùng với đó, các cơ sở may gia công và HTX du lịch cộng đồng góp phần đa dạng hóa sinh kế, giúp người dân chuyển đổi nghề mà không phải rời khỏi địa phương.

Đồi chè Shan tuyết nông nghiệp vùng cao Bắc Hà, Lào Cai

Điểm đáng chú ý là các HTX không chỉ tạo thêm công việc trong thời gian nông nhàn mà còn giúp người lao động giảm sự phụ thuộc vào một nguồn thu nhập duy nhất. Khi nông sản mất giá, thiên tai hoặc dịch bệnh ảnh hưởng đến sản xuất, việc có thêm nghề phụ và công việc thường xuyên sẽ giúp các hộ gia đình tăng khả năng chống chịu trước những biến động kinh tế.

Đặc biệt, mô hình phát triển việc làm tại chỗ góp phần hiện thực hóa chủ trương “ly nông bất ly hương”. Người lao động có thể tham gia sản xuất, kinh doanh ngay tại quê nhà, vừa bảo đảm thu nhập, vừa duy trì sự gắn kết với gia đình và cộng đồng. Đây cũng là yếu tố quan trọng hạn chế tình trạng di cư lao động tự phát, giảm áp lực lên các đô thị và khu công nghiệp.

Thống kê cho thấy tỷ lệ lao động qua đào tạo ở khu vực nông thôn Lào Cai đạt hơn 65%; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều toàn tỉnh giảm bình quân hơn 4% mỗi năm. Những kết quả này cho thấy phát triển kinh tế tập thể, trong đó có các HTX phi nông nghiệp, đang góp phần tạo chuyển biến về việc làm, thu nhập và đời sống xã hội tại địa phương.

Liên kết để tạo giá trị thay vì sản xuất đơn lẻ

Nếu việc làm là lợi ích trực tiếp, khả năng liên kết và tổ chức sản xuất là giá trị lâu dài mà mô hình HTX mang lại. Trong nền kinh tế nông thôn, các hộ gia đình thường có lợi thế về tay nghề, nguyên liệu và bản sắc văn hóa nhưng hạn chế về vốn, kỹ năng kinh doanh và khả năng tiếp cận thị trường.

Tham gia HTX giúp những cơ sở nhỏ lẻ có điều kiện tập hợp nguồn lực, chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp cung ứng sản phẩm và tiếp cận khách hàng thông qua một đầu mối chung.

Hệ sinh thái liên kết: Điển hình HTX Du lịch Mường Lò

Từ cơ sở nhỏ lẻ đến chuỗi giá trị tích hợp gắn kết cộng đồng và lan tỏa lợi ích kinh tế

Đầu mối điều phối chung (Thành lập 2019)
HTX Du lịch Mường Lò (Phường Trung Tâm)
Làm cầu nối trực tiếp giữa các hộ kinh doanh với doanh nghiệp lữ hành; hướng dẫn cải tạo lưu trú xanh - sạch - đẹp và đưa hoạt động du lịch đi vào chuyên nghiệp.
0 Hộ kinh doanh
Mạng lưới Homestay Liên kết
Hỗ trợ nhau đầu tư cơ sở vật chất, chia sẻ nghiệp vụ đón tiếp và chuẩn hóa dịch vụ du khách.
0 Đội biểu diễn
Bảo tồn Văn nghệ Dân gian
Biểu diễn các tiết mục dân gian phục vụ khách nghỉ dưỡng, biến văn hóa thành trải nghiệm khác biệt.
Thổ cẩm Người Thái
Tiêu thụ Thủ công Truyền thống
Mở rộng đầu ra cho áo, váy, khăn và túi thổ cẩm, giúp nâng cao thu nhập cho phụ nữ địa phương.
Đặc sản Bản địa
Cung ứng Nông sản Địa phương
Kết nối tiêu thụ gạo đặc sản, thịt sấy và lạp xưởng truyền thống lan tỏa tới nhiều hộ sản xuất.

HTX Du lịch Mường Lò là một ví dụ. Thành lập năm 2019, có trụ sở tại phường Trung Tâm, HTX hiện thu hút 12 hộ kinh doanh homestay trên địa bàn phường và các xã, phường lân cận tham gia.

Thay vì hoạt động riêng lẻ, các thành viên cùng liên kết phát triển du lịch cộng đồng, hỗ trợ nhau đầu tư cơ sở vật chất, chia sẻ kinh nghiệm tổ chức dịch vụ và kỹ năng giao tiếp với du khách.

Một trong những vai trò quan trọng của HTX là làm cầu nối giữa các hộ kinh doanh với doanh nghiệp lữ hành, qua đó đưa hoạt động du lịch địa phương từng bước đi vào nền nếp, chuyên nghiệp hơn. Các thành viên được vận động cải tạo cơ sở lưu trú theo hướng xanh, sạch, đẹp, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách du lịch.

Thu hoạch lúa nương và nông sản vùng cao tại Lào Cai

Không dừng lại ở dịch vụ ăn nghỉ, HTX còn mở rộng liên kết tiêu thụ những sản phẩm đặc trưng của địa phương như áo, váy, khăn, túi thổ cẩm của người Thái, gạo đặc sản, thịt sấy và lạp xưởng. Nhờ đó, hoạt động du lịch tạo thêm đầu ra cho sản phẩm thủ công và nông sản, giúp giá trị kinh tế được lan tỏa sang nhiều hộ sản xuất, kinh doanh khác.

Đáng chú ý, việc quảng bá văn hóa bản địa được HTX xác định là một phần của sản phẩm du lịch. Các thành viên đã thành lập 10 đội văn nghệ, thường xuyên biểu diễn những tiết mục dân gian phục vụ khách nghỉ dưỡng tại các homestay.

Những giá trị văn hóa vốn hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng được đưa vào hoạt động dịch vụ, vừa tạo trải nghiệm khác biệt cho du khách, vừa mở thêm cơ hội việc làm và thu nhập cho người dân.

Mô hình của HTX Du lịch Mường Lò cho thấy liên kết không chỉ giúp các thành viên nâng cao chất lượng dịch vụ mà còn hình thành chuỗi giá trị có sự tham gia của nhiều ngành nghề: lưu trú, ăn uống, biểu diễn văn nghệ, sản xuất hàng thủ công và cung ứng đặc sản.

Khi các mắt xích được kết nối, lợi ích kinh tế không chỉ tập trung ở một cơ sở kinh doanh mà có thể phân bổ đến nhiều hộ dân trong cộng đồng.

Tháo gỡ điểm nghẽn để HTX phát triển bền vững

Dù có nhiều chuyển biến tích cực, khu vực HTX phi nông nghiệp tại Lào Cai vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Khảo sát cho thấy hơn 45% lao động nông thôn chuyển sang làm việc phi nông nghiệp chưa qua đào tạo nghề bài bản, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và thói quen. Điều này ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Bài toán vốn cũng là trở ngại lớn. Có tới 70% HTX thiếu tài sản thế chấp, gây khó khăn khi tiếp cận tín dụng ngân hàng để đầu tư nhà xưởng, máy móc và mở rộng sản xuất. Tại các xã vùng cao, việc bố trí mặt bằng sản xuất tập trung còn vướng mắc. Trong khi đó, năng lực quản trị, tiếp thị và tìm kiếm đối tác tiêu thụ của một bộ phận ban điều hành HTX chưa theo kịp yêu cầu phát triển.

Những hạn chế này cho thấy tạo việc làm mới chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn HTX thực sự trở thành động lực kinh tế nông thôn, cần chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng hoạt động, năng suất và hiệu quả liên kết.

Phá điểm nghẽn và Xác định mục tiêu đột phá

Rào cản nội tại hiện hữu
> 0%
Lao động chưa qua đào tạo bài bản
Chủ yếu thao tác dựa vào kinh nghiệm và thói quen, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và tiêu chuẩn sản phẩm.
0%
HTX thiếu tài sản thế chấp
Gặp trở ngại lớn khi tiếp cận tín dụng ngân hàng để đầu tư xưởng máy, cùng vướng mắc mặt bằng sản xuất tập trung.
Mục tiêu & Lộ trình giải pháp
0
Lao động đào tạo mới mỗi năm
Phối hợp giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và HTX, trang bị kỹ năng chuyên môn, tác phong công nghiệp và kỷ luật.
≥ 0%
Sản phẩm lên sàn TMĐT & Mạng xã hội
Chuẩn hóa bao bì, thương hiệu gắn liền hướng dẫn thực chất về vận hành gian hàng trực tuyến và livestream bán hàng.

Trước hết, đào tạo nghề cần gắn với nhu cầu thực tế của từng HTX, thay vì chỉ tập trung vào các chương trình phổ biến kiến thức. Mục tiêu mỗi năm đào tạo mới và bồi dưỡng tay nghề cho khoảng 2.000 - 3.000 lao động nông thôn cần được triển khai thông qua sự phối hợp giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và HTX. Bên cạnh kỹ năng chuyên môn, người lao động cần được trang bị tác phong công nghiệp, ý thức kỷ luật và khả năng làm việc theo quy trình.

Về nguồn lực, cần linh hoạt các chương trình tín dụng ưu đãi, đơn giản hóa thủ tục vay vốn, đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ phù hợp với những HTX thiếu tài sản bảo đảm. Việc quy hoạch quỹ đất công ích để cho thuê dài hạn cũng có ý nghĩa thiết thực, giúp các đơn vị yên tâm đầu tư nhà xưởng, mở rộng quy mô.

Đặc biệt, chuyển đổi số và mở rộng thị trường cần được xem là khâu đột phá. Hỗ trợ HTX chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu, cải tiến bao bì, mẫu mã sẽ giúp sản phẩm nâng cao sức cạnh tranh.

Vùng đồi rừng quế và cây dược liệu nông nghiệp trọng điểm tại Lào Cai

Mục tiêu có ít nhất 80% sản phẩm của các HTX phi nông nghiệp được đưa lên sàn thương mại điện tử hoặc bán qua mạng xã hội cần đi kèm hướng dẫn thực chất về vận hành gian hàng, quảng bá và livestream bán hàng.

Với những HTX gắn với nghề truyền thống và du lịch cộng đồng, cần thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp lữ hành, xây dựng các điểm trải nghiệm làng nghề, kết nối sản phẩm thủ công với hoạt động tham quan, mua sắm. Đây là cách mở rộng đầu ra, đồng thời gia tăng giá trị từ chính tài nguyên văn hóa địa phương.

Minh Khuê